तेरे महिलां दे विच्च-विच्च वे, बाबल डोला नहींओं लंघदा …
बाबल मेरा देसां दा राजा, कोई निंदके नां जावे …
तूं किओं रोवें बाबल वे, जग्ग हुंदड़ी आई …
रजवंत संधू दी एस निवेकली किताब विच्च, सथूल कुरसी; बाबल दे महिलां दा सूखम चिंनह हो जांदी ए। बाबल एथे देस ई नहीं, देसां दा राजा ए; किंनिआ ई देसां दा। परीआं दे देसां दा राजा वी! एसे देसों ओसने लाडली धी लई सत्त समुंदर पारों गुड्डी लै के आउणी ए। इह धी दी मंग ए। नाल हिदाइत ए छेती आउण दी। पापा दे छेती आउण लई धी आपणी गुड्डी दी मंग वी छड्ड देंदी ए। ते कई वार किसे दे पापा छेती नहीं वी आउंदे। ते कई वार? … आउंदे ई नहीं! … ओदों वी धी आपणी थांवें बाप नूं ई हौंसला देंदी लगदी ए, इह आखके; इह तां ‘जग्ग हुंदड़ी आई’ ए। हौली हौली इह ‘जग्ग हुंदड़ी’ किसे परिवार लई धरवासा हो जांदी ए। धरवास आस नालों उत्ते ए। एसे धरवास दे भरवासे रजवंत ज़िंदगी दा भव-सागर पार करदी ए। करदी करदी रचन दे एस परपक्क पड़ा ’ते अपड़दी ए। ओह वी इको छड़प्पा मारके। ऐं जीकूं ऐवें कोई खाल ई टप्पणा होवे!
इह पहड़ता दी एस किताब बारे आपणी पहुंच ए। इसदी साहितक आलोचना नहीं। इह रचना किसे इक्क साहित विधा विच्च बझ्झदी ई नहीं। इहने तां जिवें साहित रूपां, विधावां; धारनावां नूं तोड़ना मिथिआ होवे! ते आपणी गल्ल किसे वी हीले करन लई, सुणाउण लई; जचाउण लई धारिआ होवे। गल्ल करनी, सुणाउणी; जचाउणी किसे किसे नूं ई आउंदी ए। वड्डे भाऊ जी वरिआम संधू नुं आउंदी ए। परिंसीपल सरवण सिंघ होरां नूं आउंदी ए। आपणे भाअ जगीर काहलों नूं वी आउंदी ए। पर जिवें रजवंत संधू नूं आउंदी ए ओवें कीहनूं आउंदी ए? ऐन निरउचेच। अचेत। सुते सिध्ध। एना सहिज वी कोई हुंदा! एनी अडोलता किस कोल हुंदी ए! एडी दरिड़ता आपणे आप तां नहीं आउंदी होणी। इह ज़िंदगी दी कठोरता सिखा देंदी ए। समें दी बेकिरकी समझा देंदी ए। हालात दी संवेदना सुझा देंदी ए। जिहनां वेलणिआं विचदी कोई पीड़िआ हुंदा ओहनां दा सच्च वी ओहो जाणदा!
इह कुझ्झ कु भावुक कथन, रजवंत दे सुलझे बचन पहड़के सुणके विचारके; तरदे तरदे मन विच्च आए। कमज़ोर मन तों सांभे नां गए। कागत ’ते उतार’ते। कागत उडदे खिआलां दे कबूतरां लई छतरी हो जांदे नें कदे! इह कागज़ दी किशती वरगी तरलता नहीं। ज़िंदगी दे सबक वरगी गाथा ए। इह जमातां दे कमरिआं विच्चों सिख्खिआ सबक नहीं। ज़िंदगी नूं जीऊण वांग जीऊंदिआं, पहड़िआ गुहड़िआ कहड़िआ; विहारक अधिआए ए। कवी दे शबदीं:
किताबां ‘चों जीण दी जाच सिख्खदे सिख्खदे
जीऊणा भुल्ल बैठे
जिहड़े जीऊंदे ओह अनपहड़! …
कावि साहित दा मूल ए। वारता ढाडीआं-कवीशरां दे परसंगां दी जणनी ए। बिरतांत किस्साकारी विधा दी उपज ए। पहिलां साहित लई कावि शबद ई सी। फिर नाट आइआ। गलप नूं नवीन साहित रूप आखिआ जांदा। कदे सिरफ कावि ते वारता ई साहित सी। अकादमिकता नें इहनूं कई कुझ्झ बणा ’ता! कईआं रूपां ’च वंड ’ता। आधुनिकता दे नां ’ते, साहित गिआन दा छट्टा देके; इहनूं एना खिलारता भई हुण पंड ’च बझ्झणा मुहाल हो गिआ लगदा। रजवंत अचेत-सचेत इहनां साहितक नरड़ां नूं तोड़न दा वड्डमुल्ला कारज इस किताब विचदी करदी ए।
“मेरे पिता दी कुरसी” (पंज आब परकाशन, जलंधर, 2026.) गुआंढी मुलक दी फेरी दे सफरी परसंग दी कथा ए, वारता ए; कविता ए। किसे वी साहित रूप विच्च किसे होर साहित रूप दा आ जाणा सुभावक ए। सफरनामा, जीवनी; डाइरी इक्क दूजे नाल जुड़े होए साहित रूप नें। इक्क दूजे विच्च सहिजे समा जांदे नें। इहनां विचला सवै पसर के समूह तक्क जा अपड़दा ए। समूह दी चेतना सवै तक्क सिमट आउंदी ए। रजवंत संधू आपणे सवै नूं समूह तक्क सहिजे ई पासारदी ए। समूह नूं आपणे सवै दे कलावे विच्च निरउचेच भरदी ए। तां ई इह इके वेले कई साहितक रूपां नूं निभा सकी ए। कई पहिलूआं, पख्खां; परतां नूं नालो नाल उघाड़ सकी ए। ‘मेरे’ शबद सिरफ आपणे, इको; इको इक्क आपणे लई वी वरतिआ जांदा ए: जिवें, मेरे पिता, मेरे पुत्त; मेरे पती …। नाल ई कईआं वासते, सारिआं वासते; समूह वासते वी वरतिआ जांदा ए: जिवें, मेरे दोसतो, मेरे पंजाबीओ; मेरे मिहरबानो …
इस किताब दे पहिले दो अधिआए इके गलप रचना दे दो हिस्से लगदे नें। आखरी अधिआए काविक कथा वारता दा उत्तम नमूना जापदा ए। कुझ्झ किताबां दो लेखकां दीआं रलके लिखीआं वी होणगीआं। इह इके लेखक वल्लों दो जणिआं दी लिखी गाथा ए। दोवें इक्क दूजे दे ऐन करीब नें। एने नेड़े कि दो बुत्तां दी इको सांझी रूह ए। बणदी ए दोहां दी। बणन वांग बणदी ए। इक्क दूजे दी समझ ए दोहां नूं। चंगी निभदी ए। दुआ ए, इओं ई निभदी रहे! ‘इक्क नें आखी, दूजे नें मंनी; दोवें गुणीं’ तों वड्डा कोई विहारी-विचारी नुकता नहीं लभदा- भलेरी सांझ दा। पंजाबी दी लोक कहावत वी ए:
सांझ भलेरी निभे इओं… जिओं जाणां तिओं चल्ल निओं
“मेरे पिता दी कुरसी” दी लेखक रजवंत संधू दी वड्डी खूबी शबदी दरिशकारी ए। नाल मिलदी बिरतांतकारी ए। जचदी काविक वारतककारी ए। कविता दा वारतकी हो जाणा कावि दोश मंनिआ जांदा ए। वारतक दा काविक होणा उसदा गुण बणदा ए। निरंतर लैअ, वहा; ताल वारतक नूं रसाउंदा ए। इह रसी वारतक दा उत्तम नमूना ए। रजवंत दी लेखणी दा पछाण चिंनह ए।
रजवंत संधू पुसतक पहड़ता नूं आपणे शबदां दे नाल नाल तोरदी ए। किते लिखतों निख्खड़न, उख्खड़न; लांभे नहीं होण देंदी। इह उसदी दीरघ सूतरी शैली दी ढुकवीं, जचवीं; फबवीं वरतों दी मूंह बोलदी मिसाल ए। उसदी लिखत विच्च टिका ए, ठहिरा ए; इकागरता ए। बिनां इकसुरता दे इसनूं पहड़ना निआईं नहीं। चंगी लिखत लिखता-पहड़ता दी लीनता लोड़दी ए।
इह रचना दस्सदी घट्ट ए। बोलदी थोहड़ा ए। लिखदी सांवां ए। दरसाउंदी ज़िआदा ए। दरिशीं आपणे भाव, खिआल; इहसास परगटाउंदी ए। लेखक रजवंत नूं दरिश सजीव करने आउंदे नें। इस समूलची रचना दा केंदरी दरिश ‘कुरसी’ ए। इह किते वी, किवें वी; किसे तरहां वी अज्ज परचलत कुरसी दा परतीक नहीं। एहो एस चिंनह दी निवेली खूबी ए। इह किसे दी कुरसी नहीं। किसे अहुदे दी कुरसी नहीं। धौंस दी कुरसी नहीं। इह किसे ‘मेरे’ दी कुरसी ए। उसदे चेते दी कुरसी ए। उसदे पिआर दी कुरसी ए। पिता-पिआर दी निशानी ए। विरासत ए धी दे बाप दी। साडी सांझी पंजाब परंपरा दी परतीक ए इह। पंजाब पिआर दी सांझी धड़कण ए। की कुझ्झ ए इह किसे धी लई, भैण लई; मां लई! सगों इक्क औरत लई। भारती नारी लई। संसकारी लई!
इह औरत मन दी वडत्तण ए भई पहिलां ओह आपणे घर वाले दी लिलकड़ी समझदी ए। ओधरले पंजाब जाके पहिलां ओह, आपणे पंजाबी दे विशव-पध्धरी मोहवंते कहाणीकार डा. वरिआम सिंघ संधू नूं; ओसदे ओधर रहि गए पिंड लिजांदी ए। फेर आपणे पिता दी याद सीने लाउण लई ओहदे दफतर जांदी ए। किसे नूं वडिआइआं आपणी वडिआई हुंदी ए! इहनां दोहां हिस्सिआं नूं आप पहड़िआं ई अनंद आउणा ए। ओह आनंद जिहड़ा एस लेखक जोड़ी नें अख्खीं वेखिआ, मनीं हंढाइआ: रूहों महिसूसिआ।
होण, लग्गण; सच्च, कलपना; किआस, वासतव विच्च बड़ा सूखम अंतर-सुमेल-नेड़ ए। वरिआम संधू नूं पिंड दा जिहड़ा घर, ओहदा घर दस्सके विखाइआ जांदा; ओह ओहदा नहीं। -इहदा पता वी ओहनूं बाद विच्च लगदा। ओदों ओस घर वालिआं नूं वी ख़ौरे पक्का पता होवे जां नां? कौण जाणे! इह सभ कुझ्झ लांभे करके वी, ओस घर दे जीआं दा वतीरा, इस लेखक जोड़ी नूं; ओसे घर नाल ई आपणे घर वांग जोड़ देंदा ए। ‘इहनूं आपणा घर ई समझो’ पंजाबी मुहावरा एथे ऐन ढुकदा ए।
रजवंत संधू आपणे पिता दी नौकरी वेले दे दफतर पहुंचदी ए। इसदी इमारत हुण ओदों वाली नहीं। ओह कुरसी वी, ओह नहीं; जिस ’ते उसदा बाप कदे बहिंदा। मनुख्खी मन दे इहसास, किआस; जज़बे किंने मुल्लवान, बलवान; मूंहज़ोर नें! धी नूं इह कुरसी, ओहो कुरसी लगदी ए; जिस ’ते कदे ओहदा पिता एसे थां ’ते बहिंदा। रजवंत संधू दी कलम ओस बीते वेले नूं हुण दे वेले नाल ऐन मेलदी, जोड़दी; मेचदी ए। किते भावीं, किते शबदीं; किते अख्खीआं दे नीरीं! एस कलम दी सिफत लई इसदे हाण दे शबद कित्थों लभ्भणे नें? किहड़ी कड़ी आलोचना नें इस दे बर मिचणा ए? कितिओं पहड़िआ चेते ए, अखे; लफ़ज़ कदे दुख्खां दे मेचे नहीं आउंदे। रजवंत नूं तां लगदा, जिवें; इहनां शबदां दी हद्द विच्च बझ्झणा वी कबूल नहीं। असल, कला किसे पंड, वंड; खंड विच्च बझ्झण वाली नहीं। साहित शाबदिक कला ए। रजवंत इसनूं आपणी दरिशटी तों, आपणे नुकते तों; आपणे वित्त मूजब ख़ुदमुख़तिआर हसती वांग निभाउंदी ए। उसदा इह लिखण-गुण उसदे सभ तों करीबी साहितकार डा. वरिआम सिंघ संधू नाल अचेत ई मिल जांदा ए।
इस लिखत दे सिखरले अधिआए, रजवंत अंदर सांभे पए कथाकार दी; वड्डी संभावना नूं उजागर करदे नें। ओह निक्कीआं, निआरीआं; निवेकलीआं- डूंघीआं, गुझ्झीआं; रमज़ी दलीलां नाल इक्क सोमे तों निख्खड़ीआं दो सभिआचारी धारावां नूं इक्क सांझी तसवीर विच्च- परेरके, समझाके; खिच्चके मिला देंदी ए। इस वेरवे नूं आप पहड़िआं, विचारिआं; समझिआं ई गल्ल सिरे लग्गणी ए। संखेप संकेती सहिजी गल्ल एनी ए भई इस वेले नूं साकारदे लेखक दे शबदी दरिश, संवाद; जज़बे इसदी मूंहों बोलदी सच्चाई जापदे नें।
आपणी जाचे इह कुझ्झ पख्ख, इस रचनां नूं; पंजाबी दे ऐस वेले- ‘कहे जांदे’ - परचलत, रिवाइती; रिआइती सफरनामिआं नालों निखेड़दे नें। जे किते ओह सफरनामा जुगत नूं निभाउंदिआं समकाली रिवाज अनुसार तुरदी वी ए तां बहुत संभलके। जित्थे किते जाणकारी देण दी लोड़ जापी, ओह संखिपत हो जांदी ए। अरंभले पंनिआं ’ते ई, गुरू नानक देव दे जीवन बिरतांत नूं; कुझ्झ कु सतरां विच्च ई समेट देंदी ए। इह सिरफ मिसाल ए। अग्गे वी एहो विधी अपणाई ए। नांवां, थांवां; आले दुआले नूं वी लोड़ जोगा ई जणाइआ ए। बहुती घड़मस्स नहीं। समुच्ची लिखत दा बझ्झवां परभाव पहड़ता नूं इक्क नुकते ’ते ई बंनह देंदा ए। ‘मेरे’-’पिता’ दी ‘कुरसी’। दूजा नुकता भाऊ वरिआम सिंघ संधू दी तीरथ यातरा समान आपणे विछ्छड़े ‘पिंड दी यातरा’। अगलेरा नुकता लेखक दी अथाह, रूहानी; जज़बाती ‘शरधा’। बड़ी थांईं ओह निरी शरधा दी मूरत बणी दिखदी ए।
एस किताब विच्चों बहुत सारे हरफ, शबद; वाक उलीकण, लकीरन; संभालण वाले नें। ओहनां विच्चों कुझ्झ कु चोणवें चुगण वाले नें। पंनिआं दे पंने इस लिखत दी सिफत नूं पुशट करदे नें। इस यातरा पुसतक विचले कई महत्तवी नुकते गौलण वाले नें। लेखक जोड़ी नें, आपणे आपणे शबदीं; वंड दे दुखांतक अनुभव नूं उलीकिआ ए। इह पहड़के खिआल आउंदा भई वंड नाल की कुझ्झ वंडिआ गिआ? मुलक / पंजाब वंडिआ गिआ। पाणी वंडिआ गिआ। धरम वंडिआ गिआ। जातां वंडीआं गईआं। जानां वंडीआं गईआं। हवावां तक्क वंडीआं गईआं। एनीआं वड्डीआं वंडीआं पईआं। रूहां कंब गईआं! सूफी संत दा लिखिआ चेते आउंदा:
रोवण रत्त भर हंझू चशमां
दरद फुलेंदे तांहीं
अंबर काला इति बिध होइआ
असां दरदमंदां दीआं आहीं
-पहिला वाक निक्क वाक दी मिसाल ए। दोहां पासिआं दी समता। फिर लीक किओं? ‘पासे’ शबद दी वरतों पंजाबी दी ठेठता नाल नेड़ता ए। ‘ङ’ अख्खर सणे, कुझ्झ होर लोप हुंदे जांदे शबदां दे; भाशा विगिआनीआं वी बदल सुझाए नें। शुकर, रजवंत नें इस औखेरे ठेठ पंजाबी शबद नूं आपणी लिखत विच्च परोइआ-समोइआ ए। एनी ठेठ पंजाबी विच्च ‘लल्ला पैर बिंदी’ / ‘ळ’ दी वरतों दी समझ नहीं आई? साडा वड्डा भाशा विगिआनी डा. रणजीत सिंघ रंगीला आखदा भई बिंदीआं तां अरबी/ फ़ारसी नाल ई गईआं। किते किते शबद-जोड़ जां परूफ रीडिंग दी ऊण रड़कदी वी ए। ‘होड़े / ो’ दी थां ‘लां / े’ लग्गण नाल ई शबद कुझ्झ होर हो जांदा ए। ख़ैर, कुझ्झ आपणे वस्स नहीं वी हुंदा। छापक, परकाशक; वेचक दी सुहिरदता पंजाबी लई बहुत लोड़ीदी ए।
-मांवां जदों ‘मेरा पुत्त’ संबोधन वरतदीआं नें तां मां-पुत्त दा सीना किंना फैल जांदा ए! अखौत ए, अखे…को रिशता मां-पुत्त: बाकी सभ गंढ-तुप
-दरसन तों अग्गे परसन दा महत्तव ए। इस साहितक जोड़ी दे मन विछ्छड़े थांवां दे दरस परस करके धंन हुंदे नें।
इस तरहां दीआं मिसालां सारी पुसतक विच्च पईआं नें। इह कुझ्झ कु ‘घर दे भाग डिओढीओं दिस्स पैंदे नें’ वांग नें। इस लेखक दी इमानदारी ए, जीहने दस्सिआ; इह कुझ्झ हिस्से ओदों नाल नाल कीती वीडीओगराफी दा उतारा नें। इह यू टिऊब ’ते वी सुणींदी ए। कुझ्झ समां टी.वी., रंग मंच; फिलम नाल जुड़े रहिण करके- दास दा निज्जी अनुभव ए: जिहड़ी गल्ल जिवें ते जिंने सहिज नाल आहमो साहमणे बहिके, लिखत विच्च किसे नूं संबोधत हो के; ख़त लिखके हुंदी ए- ओवें दी आतमी-सिरजणी-रचनई गल्ल मंच, कैमरे; माईक सांहवें नहीं हुंदी। मोबाईली, फेस बुक्की; यंतरी जिहे- गल्ल-बाती बोल सुनेहे वी- ‘बणौटी-गिआन’ /ए.आई. नाल ई जुड़दे लगदे नें। ख़ैर! मती, अमती; सहिमती आपो आपणी! लोक बोली वी ए नां, अखे:
बहि जाईए आहमो साहमणे
दुख्ख सुख ते गरीबी भुल्ल जावे
डा. वरिआम सिंघ संधू साडे पिंडां, इलाके; ते माझे दा माण ए। इह माण पंजाबों भारतों विशवों पार बरहिमंड तक्क पसरदा महिसूसणा मेरे वरगे जज़बाती दी निज्जी कमज़ोरी ए। बरहिमंड धरत दा उद्दाती आतम ए। इस उचेरी अवस्सथा तक्क पहुंचण विच्च भैण रजवंत संधू पूरी शामल ए। मेरा पिंड इहनां दे पिंड नेड़े ए। इह नेड़े दी सांझ मैं माणी ए। वरिआम भाअ तों मैनूं सदा वड्डे भरावां वरगा पिआर मिलिआ ए। असीं इक्क दूजे दे पिंडीं गए वी आं। वड्डे वीर दे पिंड 1974-75 दे करीब, इक्क रिशतेदारी विच्च विआह ’ते गिआं; उसदा पंजाब दे चादरे, कुड़ते; ते टेढी पग्ग वाले खुल्ल्हे-डुल्ल्हे पहिरावे वरगे सुभा दा अनंद माणिआ। ओहदी बैठक ’च बहिके लस्सी नाल ज़बानीं कहाणी वी सुणी। रजवंत ढिल्लों / संधू दी हलीमी, धीरज; सहिजता हर मन नूं भाउंदी ए।
इक्क निज्जी गल्ल सांझी करनों आपणे आप नूं रोकणा औखा लगदा। इह मेरे पिता दी कुरसी दी गाथा ए। ओह ओहनां वेलिआं ’च पट्टी शहिर डाकटरी करदे। मां पिंड पहड़ाउंदी। मेरे नानके कैरों परिवार ’च नें। ओह वी ढिल्लों नें। ओधरों एधर आए नें। साडे भरावां ’च होर किसे वंड वंडाई तों झगड़ा नहीं होइआ। सिरफ इस कुरसी नूं रख्खण तों साडे दोंहां भरावां- अभै सिंघ ते मेरे विचाले थोहड़ी कु नाराज़गी होई। ओह वी ओहनां वड्डे भरा वाली वडत्तण नाल पिंड वाले घर सणे मैनूं सौंप ’ती। मैं ओह घर मुड़ ओसे तरहां सेवा मुकत हो के सांभिआ ए। ओथे इह कुरसी नालदा मेज़, कुझ्झ होर पुराणा निकसुक; ते इक्क पलंघ ढोअ वाला मेरी पहिलीझझ मां दा सांभिआ पिआ ए। इहनां तिंनां- मेज़, कुरसी; पलंघ दी इक्क सांझी खूबी ए। इह वंड तों पहिलां घरिंड पिंड तों बणे नें। भार बहुत ई घट्ट ए। अजे वी ओसे तरहां दे नें!
इओं निक्कीआं निक्कीआं सांझां, सिमरतीआं; शैआं वी ज़िंदगी दी बड़ी वड्डी रास लगदीआं नें। रजवंत संधू लिखित “मेरे पिता दी कुरसी” वी बड़ी महीन, बरीक; तीबर भावना वाली महत्तवी रचना ए। इसदी साहितक परख-पड़चोल तां वड्डे अकादमक विदवान आलोचक करनगे। मैं सिरफ एस रचन दा गुणनी संवादी आं। वड्डिआं बारे लिखदिआं इक्क झिजक जिही अकसर वल लैंदी ए। उंज वी सिआणे आखदे नें भई आप तों वड्डिआं अग्गे नहीं कूईदा। मैनूं आपणी निक्कता दा पूरा इहसास ए। एसे इहसास विच्चों आपणे वित्त मूजब इह कुझ्झ अख्खरी तिलफुल हाज़र ए जी!
कवीओ वाच:
असीं आपो आपणे कंढिआं ’ते खलोके
इक्क दूजे नूं ‘वाजां मारदे आं
असीं बोलां दे पुलां नूं
सांझ आखदे आं!
अतै सिंघ
टोरांटो कैनेडा
98151 77577

