इह लेख सिआणप दे विशे ’ते करवाई गई इक्क विचार-गोशटी उत्ते आधारित है, जिसदा सिरलेख “Socrates’ Revenge: A Symposium Presenting Three Conceptions of Wisdom for Modern Times” है। इस विच्च सिआणप बारे खोज करन वाले तिंन विदवानां - राबरट जे. सटरनबरग, जूडिथ गलूक अते मिशैल फरारी - वल्लों सिआणप दे सरूप, सभ्भिआचार नाल इसदा संबंध अते अमली जीवन विच्च इसदी वरतों बारे विचार कीती गई है। इस गोशटी दी समीखिआ, सेज (Sage) प्रकाशन वल्लों सतंबर 2026 विच्च जनतक कीती गई।
इस अनुसार अज्ज दे संसार विच्च लोड़ींदे सभ तों महत्तवपूरन मानसिक गुणां विच्चों सिआणप निशचित तौर ’ते मुख्ख है अते विशव नूं दर-पेश गंभीर समस्सिआवां नाल नजिठ्ठण लई बेहद्द ज़रूरी है। इनहां विच्चों कुझ हन: जंग अते हिंसा, गरीबी, समाजिक अते आरथिक नां-बराबरी, हवा अते पाणी दा प्रदूशण, परमाणू हथिआरां दा परसार, सरकारां दी तानाशाही अते लापरवाही, इंटरनैट्ट अते होर साधनां राहीं गलत जाणकारी अते परचार आदि। अज्ज मनुख्ख कोल इनहां समस्सिआवां नूं समझण, इनहां दे मंदे प्रभावां दा जाइज़ा लैण अते इनहां नाल नजिठ्ठण लई पहिलां नालों किते वध्ध गिआन, सूचनावां, तकनालोजीआं अते लोड़ींदे साधन मौजूद हन। फिर वी बहुतीआं गंभीर समस्सिआवां घटण दी बजाइ वध रहीआं हन जां होर गुंझलदार हो रहीआं हन; अते नवींआं वी पैदा हो रहीआं हन।
साडे विशव आगूआं विच्च उह गुण दिखाई नहीं दिंदे जिनहां दी इनहां गंभीर समस्सिआवां नूं हल्ल करन लई लोड़ है। इनहां विच्चों बहुते आगूआं नें वड्डीआं यूनीवरसिटीआं विच्च पहड़ के प्रभावशाली विद्दिअक अते होर योगतावां हासल कीतीआं होईआं हन। बहुतिआं कोल संसार पध्धर दे उच्चे अहुदिआं तक पहुंचण लई लोड़ींदी हर योगता है, जिवें कि: बुध्धी, समाजिक-आरथिक रुतबे, परिवारक संबंध, सूझबूझ अते प्रभावशाली शखसीअतां। इह औखीआं प्रीखिआवां पास कर सकदे हन, नवींआं खोजां कर सकदे हन, नवींआं तकनालोजीआं अते प्रोजैकट बणा सकदे हन अते वड्डीआं संसथावां दी अगवाई कर सकदे हन पर इनहां दीआं योगतावां, रुतबे अते गुण, विशव दीआं समस्सिआवां नूं हल्ल करन जां घट्ट करन विच्च पूरी तरहां कारगर नहीं हो रहे, नां विअकतीगत पध्धर उत्ते अते नां ही समूहिक पध्धर उत्ते।
सुभाविक तौर ’ते सवाल पैदा हुंदा है कि संसार दे इह लीडर दर-पेश समस्सिआवां दे हल्ल करन अते संसार नूं अगवाई देण विच्च असफल किउं हो रहे हन? सपशट है कि इनहां दा वध्ध गिआन, वध्ध बुध्धी अते इनहां नूं उपलबध साधन इनहां समस्सिआवां नूं हल्ल करन लई काफी नहीं। इनहां सभ दी सही ढंग नाल वरतों कर के समस्सिआवां नूं हल्ल करन लई सिआणप दी वध्ध लोड़ है। असीं हर खेतर विच्च उभ्भर रहे लीडरां नूं यथा-योग गिआन दिंदे अते लोड़ींदे हुनर सिखाउंदे हां। विगिआनीआं नूं खोज दे साधन दिंदे हां, इंजनीअरां नूं तकनालोजीआं बणाउण दी समरत्था दिंदे हां अते आगूआं नूं फैसले करन दी ताकत दिंदे हां। पर सिआणप नूं अणगौलिआ करन करके उह आपणे फरज़ नहीं निभा रहे। नां सिरफ साडे लीडर, बलकि आपां सारे वी अकसर सिआणप नूं अणगौलिआ करदे हां अते नतीजे प्रतख्ख हन। इसदा इह भाव इह नहीं कि संसार विच्च हुण इसदी घाट है, जां पहिलां कदे रही है; मनुख्खी सुभाअ दीआं कमज़ोरीआं करके असीं अकसर सिआणप नूं आपणे जीवन विच्च लागू करन अते इस तों पूरा लाहा लैण विच्च असफल रहिंदे हां।
सुकरात दे बदले तों भाव
इतिहास इस गल्ल दा गवाह है कि मनुख्ख नें सिआणप नूं अणगौलिआ कीता है अते अज्ज दे हालात इस गल्ल दी पुशटी करदे हन। हालांकि सिआणे महांपुरख पुरातन समिआं तों ही इसदी महत्तता समझाउंदे आ रहे हन अते उनहां नें इस नूं आपणीआं सिख्खिआवां दा मूल अधार बणाइआ है। इसे करके इनहां सिख्खिआवां नूं अज्ज वी सिआणप दा मुख्ख साधन मंनिआ जांदा है। हर सभ्भिअता अते समिआं विच्च सिआणे महांपुरख आए हन - कनफिउसिस, ज़राउसतर, बुध्ध, सुकरात, ईसा मसीह, हजरत मुहंमद, गुरू नानक आदि। इनहां महांपुरखां दीआं सिख्खिआवां विच्च समें, सथान अते सभ्भिअतावां दे फरकां दे बावजूद कई बुनिआदी नैतिक सांझां हन। पर उनहां दी गल्ल मंनण दी बजाइ असीं अकसर उनहां नूं तंग-परेशान करदे रहे हां। इत्थों तक कि कईआं नूं मौत दी सज़ा दित्ती गई जां उनहां दी हत्तिआ कर दित्ती गई; जिवें कि सुकरात दी, जिस नूं विचार-अधीन गोशटी विच्च सिआणप दा प्रतीक मंनिआ गिआ है।
ढाई हज़ार साल पहिलां सुकरात नें आपणे समें दे ‘सिआणप’ दे कथित दाअवेदारां नूं सवालां दे घेरे विच्च लिआंदा सी। उनहां नूं इह सोचण लई मजबूर कीता सी कि जे तुसीं सिआणे हों, तां की तुहानूं आपणी सिआणप दा पूरा भरोसा है? पर समें दे अखौती सिआणिआं नें उस नूं मौत दी सज़ा दिवा के आपणी जाणे, उस (भाव सिआणप) तों खहिड़ा छुडाइआ सी। उस समें दे मनुख्ख नें सुकरात तों तां आपणा खहिड़ा छुडा लिआ, पर सिआणप नें मनुख्ख दा खहिड़ा नहीं छड्डिआ। अज्ज इह होर ताकतवर बण के साथों उही सवाल पुछ्छ रही है, जो सुकरात पुछ्छिआ करदा सी। फिर वी मनुख्खता दा वड्डा हिस्सा अज्ज दे सुकरातां दीआं गल्लां नूं अणसुणीआं कर किहा है। मनुख्ख सिआणप दीआं सिफतां वी करदा रिहा है पर आपणीआं कमज़ोरीआं करके अते आपणे फौरी लाभां लई अकसर इस तों बेमुख्ख वी रिहा है; आपणी इस मूरखता दा विअकतीगत अते समूहिक तौर ’ते खमिआज़ा वी भुगतदा आ रिहा है। विचार-गोशटी विच्च सुकरात दे नाउं नूं सिआणप दे प्रतीक वजों वरत के इह सुनेहा दित्ता गिआ है कि जे असीं सिआणप दी बेकदरी करदे हां तां इह वी आपणे ढंग नाल साथों बदला लैंदी है। पहिलां बिआनीआं समस्सिआवां इसदा प्रतख्ख प्रमाण हन। सिआणप तों बेमुख्ख हो के जिनहां सवालां नूं असीं दबाउंदे रहे हां, उही सवाल समें नाल होर वड्डे हो के साडे साहमणे खहड़े हन। इही ‘सुकरात दा बदला’ है। हुण देखणा है कि असीं इनहां सवालां तों मूंह मोड़दे हां जां उनहां दा साहमणा करके आपणे-आप नूं, समाज नूं अते आउण वालीआं पीहड़ीआं नूं वध्ध सिआणा बणाउण दे जतन करदे हां जां नहीं।
सिआणप दी लोड़ बारे जागरूकता दा प्रचार
इह गल्ल सपशट है कि पिछले करीब तिंन सौ सालां विच्च असीं आपणे भौतिक बल नूं हज़ारां-लख्खां गुणा वधाइआ है। इसे तरहां पिछले सत्त-अठ्ठ दहाकिआं विच्च आपणी बुध्धी (इंटैलीजैंस) नूं इस तों वी कई गुणा कर लिआ है। पर सिआणप तों बेमुख्ख होए आपां इह नहीं समझ सके कि इस नाल साडीआं जनम-जात मंदीआं प्रविरतीआं वी उसे अनुपात विच्च उघ्घड़ीआं हन। अज्ज दा मनुख्ख पहिलां नालों किते वध्ध बुध्धीमान है, किते वध्ध जाणकारीआं रख्खदा है अते किते वध्ध समरत्थावां दा मालिक है। पर की इनहां वाधिआं नाल साडी सिआणप वी वधी है? ज़िकरयोग है कि अज्जकल्ल्ह दे इस भखदे मुद्दे बारे संसार दीआं होर प्रसिध्ध हसतीआं वी बेबाकी नाल आपणे विचार प्रगट कर रहीआं हन। अगले तिंन महत्तवपूरन हवाले इस तरहां हन:
पोप लिओ चौदहवें नें ए.आई. दे युग विच्च सिआणप दी महत्तता नूं बहुत प्रभावशाली ढंग नाल उभारिआ है। 25 मई 2026 नूं आपणा पहिला धारमिक फरमान (Encyclical) जारी करदे समें उनहां नें किहा सी कि असीं मनुख्ख लई उह सिआणप पेश कर रहे हां, जिसदी अज्ज उस नूं बेहद्द लोड़ है। माणयोग पोप नें सिआणप नूं मनुख्खी जीवन दे हर खेतर अते समुच्चीआं कदरां-कीमतां दी लोड़ दस्सिआ है। तकनीकी तरक्की सानूं वधेरे समरत्थ तां बणा सकदी है पर इस समरत्था नूं किस कंम वासते वरतणा है, इसदा फैसला सिआणप नें करना है। इस तरहां माणयोग पोप दा कथन साडे समें दी इक्क बुनिआदी लोड़ वल्ल धिआन दिवाउंदा है। सानूं सिरफ वधेरे बुध्धीमान मनुख्ख जां मशीनां ही नहीं, सगों वधेरे सिआणे मनुख्खां, आगूआं अते सिआणे समाजां दी वी लोड़ है।
बिल्ल गेटस नें आपणे 26 अगसत 2026 दे विचार-लेख विच्च ए.आई. दे भविख्ख बारे विचार करदिआं इस नाल जुड़े खतरिआं नूं घटाउण अते इसदे लाभां नूं सारे लोकां तक पहुंचाउण दी लोड़ उत्ते ज़ोर दित्ता है। उनहां दे विचारां तों इह चिंता परगट हुंदी है कि ए.आई. जित्थे सिहत, सिख्खिआ अते होर खेतरां विच्च मनुख्खी जीवन नूं बिहतर बणाउण दी समरत्था रख्खदी है, उत्थे इह रुज़गार खोहण, आरथिक नां-बराबरी वधाउण दा कारन वी बण सकदी है। गेटस दी इस चिंता तों इक्क वड्डा सवाल उभ्भरदा है: की तकनालोजीआं नूं विकसित करन नाल उनहां दे दूर-रस चंगे-मंदे प्रभावां नूं समझण अते उनहां अनुसार फैसले करन दी सिआणप वी वध रही है? तकनीकी तरक्की आपणे आप मनुख्खता दी तरक्की नहीं बण जांदी। इस नूं मनुख्खी भलाई लई वरतण वासते दूर-अंदेशी, नैतिक समझ अते सांझी ज़िंमेवारी दी लोड़ है। इह सिआणप दे होर ज़रूरी अंग हन जो बुध्धी नूं सही दिशा इखतिआर करन विच्च मदद करदे हन।
आईसलैंड दी राशटरपती हाला तोमसदोत्तीर (Halla Tómasdóttir) नें 16 अकतूबर, 2026 नूं टाईम मैगज़ीन विच्च छपे आपणे लेख विच्च इही सवाल उठाइआ है कि ए.आई वरगीआं नवींआं तकनालोजीआं सदका साडीआं समरत्थावां विच्च अथाह वाधा होइआ है पर की साडी सिआणप उनहां नाल कदम मिला के चल्ल सकी है? इसदा सिरलेख ‘Human Judgement Is the Most Powerful Technology in the AI Age’ है।
साडे समें लई सिआणप
इस गोशटी दा केंदरी संदेश है कि बुध्धीमान होणा अते सिआणा होणा इक्को गल्ल नहीं। बुध्धी समस्सिआ नूं समझण अते हल्ल करन दी योगता दिंदी है, पर सिआणप इह वी पुछ्छदी है कि किहड़ी समस्सिआ नूं पहिल देणी चाहीदी है, किसदे हितां नूं धिआन विच्च रख्खणा है अते साडे फैसलिआं दे दूर-रस की नतीजे निकलणगे। सिआणप आपणे हितां दे नाल-नाल समुच्ची मनुख्खता दी भलाई नूं धिआन विच्च रख्खदी है। सिआणप सिरफ उमर जां तजरबे नाल आपणे आप नहीं आ जांदी; तजरबे तों सिख्खणा, आपणे विचारां उत्ते मुड़ विचार करना, आपणीआं सीमावां नूं पछाणना अते दूजिआं दे नज़रीए नूं समझणा, इसदे विकास लई महत्तवपूरन हन। इसे तरहां, किसे सिआणी गल्ल नूं मंन लैणा ही काफी नहीं; उस अनुसार अमल करना वी ज़रूरी है अते इह सोझी वी सिआणप विच्चों उपजदी है।
प्राचीन सिआणपां तों लै के आधुनिक मनोविगिआन तक मनुख्ख नूं इही सिख्खिआ मिलदी रही है कि सिआणप दी लोड़ सिरफ विशव आगूआं, विगिआनीआं जां तकनालोजीआं बणाउण वालिआं नूं ही नहीं, आपां सभ नूं है। साडी सिआणप दी परख इनहां गल्लां तों हुंदी है कि रुज़ाना जीवन विच्च असीं की बोलदे हां, किहड़े फैसले करदे हां, दूजिआं नाल किवें विहार करदे हां अते आपणे फौरी लाभां नूं किंनी महत्तता दिंदे हां। सिआणप दा अरथ इह नहीं कि असीं हर सवाल दा जवाब जाणदे होईए, बलकि इह है कि असीं आपणी अगिआनता नूं पछाण सकीए, दूजिआं दी गल्ल सुण सकीए अते आपणे फैसलिआं दे दूरगामी नतीजिआं बारे सोच सकीए। पिछले कुझ समें तों इस उत्ते वध्ध चरचा होणी शुरू होई है किउंकि अज्ज विअकतीगत पध्धर तों लै के समाज, हर वड्डी-छोटी संसथा अते संसार लई इसदी वध्ध लोड़ महिसूस हो रही है। भावें सिआणप दी कोई इक्क सरब-प्रवानित परिभाशा जां सूची नहीं पर निज्जी पध्धर ’ते आपां सभ इस नूं अपणा सकदे हां। उदाहरन वजों कुझ गल्लां इह हन:
विअकतीगत सिआणप
अज्ज दे समें विच्च सिआणप नूं सिरफ धारमिक, नैतिक जां दारशनिक धारना समझणा काफी नहीं। आधुनिक मनोविगिआन सिआणप दा मनुख्खी जीवन दे इक्क महत्तवपूरन मानसिक गुण वजों अधिऐन करदा है। मनुख्ख दा सोचण-विचारन दा ढंग, आपणीआं भावनावां अते दूजिआं दे नज़रीए नूं समझणा अते औखे हालात विच्च सोच-समझ के फैसले करना सिआणप दे कुझ प्रगटावे हन। जिवें कि:
आपणे आप नूं हमेशा सही समझण दी बजाए इह संभावना खुल्ल्ही रख्खो कि तुहाडी राइ गलत वी हो सकदी है। अजिहे मौके ’ते विअकती आपणी हउमैं नूं पासे रख्ख के दलील दी जांच करे कि की मैं सबूतां दे अधार उत्ते आपणी राइ बणा रिहा हां जां केवल आपणीआं पहिलां तों बणीआं धारनावां दी पुशटी कर रिहा हां? अजिहे मौकिआं उत्ते तुरंत प्रतीकिरिआ देण दी बजाए कुझ समां रुको। आपणे-आप तों पुछ्छो कि जे मैं इस वेले गुस्से जां डर दे प्रभाव हेठ नां हुंदा तां की मेरा फैसला इहो हुंदा? की मैं किसे अजिहे तत्थ नूं अणडिठ्ठ तां नहीं कर रिहा हां जो मेरी इछ्छा दे विरुध्ध जांदा है?
दूजिआं नूं सुणन अते उनहां दे नज़रीए नूं समझण दी आदत विकसित करीए। सिआणप दा अरथ हर गल्ल नाल सहिमत होणा नहीं, सगों असहिमती दे बावजूद दूजे विअकती दी दलील नूं सुहिरदता नाल समझण दी कोशिश करना है। असीं अकसर किसे दी गल्ल सुणदे समें उस नूं समझण दी बजाए आपणे जवाब दी तिआरी कर रहे हुंदे हां।
निज्जी लाभ अते सांझे भले विचकार संतुलन बणाइआ जावे। मनुख्खी जीवन विच्च आपणे परिवार, रुज़गार अते निज्जी भविख्ख दी चिंता करनी सुभाविक है पर जदों निज्जी लाभ ही हर फैसले दा इकल्ला मापदंड बण जांदा है तां निआं, भरोसा अते समाजिक ज़िंमेवारी पिछ्छे रहि जांदे हन। फैसला करन तों पहिलां इह वी सोचणा चाहीदा है कि इसदा होर लोकां उत्ते की असर पवेगा।
गिआन अते जाणकारी नूं बिनां जांचे सच्च नां मंनिआ जावे। अज्ज जाणकारी दी घाट नालों गलत, अधूरी अते भरमाउण वाली जाणकारी दी समस्सिआ वधेरे गंभीर हो सकदी है।
सिआणप नूं केवल विचारां तक सीमित नां रख्खिआ जावे, सगों द्रिहड़ता नाल अमल विच्च लिआंदा जावे। मनुख्ख नूं इह पता हो सकदा है कि सबर चंगा है, इमानदारी ज़रूरी है अते दूजिआं नाल निआं करना चाहीदा है; पर असल परख उस वेले हुंदी है जदों सबर करना औखा होवे, इमानदारी नाल निज्जी नुकसान हो सकदा होवे जां निआं करन नाल कोई ताकतवर विअकती नराज़ हो सकदा होवे।
इस विचार-गोशटी विच्च सिआणप दे कई अहिम पख्खां ’ते विचार कीती गई है, जो इस लेख विच्च पेश नहीं कीते गए। गोशटी दा हवाला अते इसदीआं कुझ टिप्पणीआं सिआणप बारे जागरूकता दे उभ्भर रहे रुझान नूं दरसाउण लई दित्ता गिआ है। इस विशे बारे होर डुंघाई नाल जाणन लई विचार-गोशटी दे मूल खोज-पत्तर नूं पहड़ना ही लाहेवंद हो सकदा है। सार-तत्त इह है कि सिआणप दी असल परख इस गल्ल विच्च नहीं कि असीं इस बारे किंना जाणदे हां, सगों इस विच्च है कि आपां इस नूं आपणे जीवन विच्च किंना अपणाउंदे हां। इस लई दूजिआं विच्च सिआणप दी भाल करन तों पहिलां आपणे-आप विच्च इसदी भाल करीए।
* * * * *

