اِہ لیکھ سِیاݨپ دے وِشے ’تے کروائی گئی اِکّ وِچار-گۄشٹی اُتّے آدھارِت ہَے٬ جِسدا سِرلیکھ “Socrates’ Revenge: A Symposium Presenting Three Conceptions of Wisdom for Modern Times” ہَے۔ اِس وِچّ سِیاݨپ بارے کھۄج کرن والے تِنّ وِدواناں - رابرٹ جے. سٹرنبرگ٬ جُۄڈِتھ گلُۄک اتے مِشَیل پھراری - ولّۄں سِیاݨپ دے سرُۄپ٬ سبھِّیاچار نال اِسدا سمبّںدھّ اتے املی جِیون وِچّ اِسدی ورتۄں بارے وِچار کِیتی گئی ہَے۔ اِس گۄشٹی دی سمِیکھِیا٬ سیج (Sage) پْرکاشن ولّۄں ستمبّر 2026 وِچّ جنتک کِیتی گئی۔

اِس انُسار اجّ دے سںسّار وِچّ لۄڑِیںدے سبھ تۄں مہتّوپُۄرن مانسِک گُݨاں وِچّۄں سِیاݨپ نِشچِت تَۄر ’تے مُکھّ ہَے اتے وِشو نُۄں در-پیش گمبھِّیر سمسِّیاواں نال نجِٹھّݨ لئی بیہدّ ذرُۄری ہَے۔ اِنہاں وِچّۄں کُجھ ہن: جںگّ اتے ہِںسّا٬ گرِیبی٬ سماجِک اتے آرتھِک ناں-برابری٬ ہوا اتے پاݨی دا پْردُۄشݨ, پرماݨُۄ ہتھِیاراں دا پرسار٬ سرکاراں دی تاناشاہی اتے لاپرواہی٬ اِںٹرنَیٹّ اتے ہۄر سادھناں راہِیں گلت جاݨکاری اتے پرچار آدِ۔ اجّ منُکھّ کۄل اِنہاں سمسِّیاواں نُۄں سمجھݨ, اِنہاں دے مںدّے پْربھاواں دا جائِذا لَیݨ اتے اِنہاں نال نجِٹھّݨ لئی پہِلاں نالۄں کِتے ودھّ گِیان٬ سُۄچناواں٬ تکنالۄجِییاں اتے لۄڑِیںدے سادھن مَۄجُۄد ہن۔ پھِر وی بہُتِییاں گمبھِّیر سمسِّیاواں گھٹݨ دی بجائ ودھ رہِییاں ہن جاں ہۄر گُںجھّلدار ہۄ رہِییاں ہن؛ اتے نوِیںیاں وی پَیدا ہۄ رہِییاں ہن۔

ساڈے وِشو آگُۄیاں وِچّ اُہ گُݨ دِکھائی نہِیں دِںدّے جِنہاں دی اِنہاں گمبھِّیر سمسِّیاواں نُۄں ہلّ کرن لئی لۄڑ ہَے۔ اِنہاں وِچّۄں بہُتے آگُۄیاں نیں وڈِّییاں یُۄنِیورسِٹِییاں وِچّ پڑھ کے پْربھاوشالی وِدِّئک اتے ہۄر یۄگتاواں ہاسل کِیتِییاں ہۄئیِیاں ہن۔ بہُتِیاں کۄل سںسّار پدھّر دے اُچّے اہُدِیاں تک پہُںچّݨ لئی لۄڑِیںدی ہر یۄگتا ہَے٬ جِویں کِہ: بُدھّی٬ سماجِک-آرتھِک رُتبے٬ پرِوارک سمبّںدھّ٬ سُۄجھبُۄجھ اتے پْربھاوشالی شکھسِیئتاں۔ اِہ اَۄکھِییاں پْرِیکھِیاواں پاس کر سکدے ہن٬ نوِیںیاں کھۄجاں کر سکدے ہن٬ نوِیںیاں تکنالۄجِییاں اتے پْرۄجَیکٹ بݨا سکدے ہن اتے وڈِّییاں سںسّتھاواں دی اگوائی کر سکدے ہن پر اِنہاں دِییاں یۄگتاواں٬ رُتبے اتے گُݨ, وِشو دِییاں سمسِّیاواں نُۄں ہلّ کرن جاں گھٹّ کرن وِچّ پُۄری ترہاں کارگر نہِیں ہۄ رہے٬ ناں وِئکتِیگت پدھّر اُتّے اتے ناں ہی سمُۄہِک پدھّر اُتّے۔

سُبھاوِک تَۄر ’تے سوال پَیدا ہُںدّا ہَے کِہ سںسّار دے اِہ لِیڈر در-پیش سمسِّیاواں دے ہلّ کرن اتے سںسّار نُۄں اگوائی دیݨ وِچّ اسپھل کِئۄں ہۄ رہے ہن؟ سپشٹ ہَے کِہ اِنہاں دا ودھّ گِیان٬ ودھّ بُدھّی اتے اِنہاں نُۄں اُپلبدھ سادھن اِنہاں سمسِّیاواں نُۄں ہلّ کرن لئی کاپھی نہِیں۔ اِنہاں سبھ دی سہی ڈھںگّ نال ورتۄں کر کے سمسِّیاواں نُۄں ہلّ کرن لئی سِیاݨپ دی ودھّ لۄڑ ہَے۔ اسِیں ہر کھیتر وِچّ اُبھّر رہے لِیڈراں نُۄں یتھا-یۄگ گِیان دِںدّے اتے لۄڑِیںدے ہُنر سِکھائُںدے ہاں۔ وِگِیانِییاں نُۄں کھۄج دے سادھن دِںدّے ہاں٬ اِںجنِیئراں نُۄں تکنالۄجِییاں بݨائُݨ دی سمرتھّا دِںدّے ہاں اتے آگُۄیاں نُۄں پھَیسلے کرن دی تاکت دِںدّے ہاں۔ پر سِیاݨپ نُۄں اݨگَۄلِیا کرن کرکے اُہ آپݨے پھرذ نہِیں نِبھا رہے۔ ناں سِرپھ ساڈے لِیڈر٬ بلکِہ آپاں سارے وی اکسر سِیاݨپ نُۄں اݨگَۄلِیا کردے ہاں اتے نتِیجے پْرتکھّ ہن۔ اِسدا اِہ بھاو اِہ نہِیں کِہ سںسّار وِچّ ہُݨ اِسدی گھاٹ ہَے٬ جاں پہِلاں کدے رہی ہَے؛ منُکھّی سُبھاء دِییاں کمذۄرِییاں کرکے اسِیں اکسر سِیاݨپ نُۄں آپݨے جِیون وِچّ لاگُۄ کرن اتے اِس تۄں پُۄرا لاہا لَیݨ وِچّ اسپھل رہِںدّے ہاں۔

سُکرات دے بدلے تۄں بھاو

اِتِہاس اِس گلّ دا گواہ ہَے کِہ منُکھّ نیں سِیاݨپ نُۄں اݨگَۄلِیا کِیتا ہَے اتے اجّ دے ہالات اِس گلّ دی پُشٹی کردے ہن۔ ہالاںکِہ سِیاݨے مہامپُرکھ پُراتن سمِیاں تۄں ہی اِسدی مہتّتا سمجھائُںدے آ رہے ہن اتے اُنہاں نیں اِس نُۄں آپݨِییاں سِکھِّیاواں دا مُۄل ادھار بݨائِیا ہَے۔ اِسے کرکے اِنہاں سِکھِّیاواں نُۄں اجّ وی سِیاݨپ دا مُکھّ سادھن منِّیا جاںدا ہَے۔ ہر سبھِّئتا اتے سمِیاں وِچّ سِیاݨے مہامپُرکھ آئے ہن - کنپھِئُسِس٬ ذرائُستر٬ بُدھّ٬ سُکرات٬ اِیسا مسِیہ٬ ہجرت مُہمّد٬ گُرُۄ نانک آدِ۔ اِنہاں مہامپُرکھاں دِییاں سِکھِّیاواں وِچّ سمیں٬ ستھان اتے سبھِّئتاواں دے پھرکاں دے باوجُۄد کئی بُنِیادی نَیتِک ساںجھاں ہن۔ پر اُنہاں دی گلّ منّݨ دی بجائ اسِیں اکسر اُنہاں نُۄں تںگّ-پریشان کردے رہے ہاں۔ اِتھّۄں تک کِہ کئیِیاں نُۄں مَۄت دی سذا دِتّی گئی جاں اُنہاں دی ہتِّیا کر دِتّی گئی؛ جِویں کِہ سُکرات دی٬ جِس نُۄں وِچار-ادھِین گۄشٹی وِچّ سِیاݨپ دا پْرتِیک منِّیا گِیا ہَے۔

ڈھائی ہذار سال پہِلاں سُکرات نیں آپݨے سمیں دے ’سِیاݨپ‘ دے کتھِت دائویداراں نُۄں سوالاں دے گھیرے وِچّ لِیاںدا سی۔ اُنہاں نُۄں اِہ سۄچݨ لئی مجبُۄر کِیتا سی کِہ جے تُسِیں سِیاݨے ہۄں٬ تاں کی تُہانُۄں آپݨی سِیاݨپ دا پُۄرا بھرۄسا ہَے؟ پر سمیں دے اکھَۄتی سِیاݨِیاں نیں اُس نُۄں مَۄت دی سذا دِوا کے آپݨی جاݨے٬ اُس (بھاو سِیاݨپ) تۄں کھہِڑا چھُڈائِیا سی۔ اُس سمیں دے منُکھّ نیں سُکرات تۄں تاں آپݨا کھہِڑا چھُڈا لِیا٬ پر سِیاݨپ نیں منُکھّ دا کھہِڑا نہِیں چھڈِّیا۔ اجّ اِہ ہۄر تاکتور بݨ کے ساتھۄں اُہی سوال پُچھّ رہی ہَے٬ جۄ سُکرات پُچھِّیا کردا سی۔ پھِر وی منُکھّتا دا وڈّا ہِسّا اجّ دے سُکراتاں دِییاں گلّاں نُۄں اݨسُݨِییاں کر کِہا ہَے۔ منُکھّ سِیاݨپ دِییاں سِپھتاں وی کردا رِہا ہَے پر آپݨِییاں کمذۄرِییاں کرکے اتے آپݨے پھَۄری لابھاں لئی اکسر اِس تۄں بیمُکھّ وی رِہا ہَے؛ آپݨی اِس مُۄرکھتا دا وِئکتِیگت اتے سمُۄہِک تَۄر ’تے کھمِیاذا وی بھُگتدا آ رِہا ہَے۔ وِچار-گۄشٹی وِچّ سُکرات دے نائۄں نُۄں سِیاݨپ دے پْرتِیک وجۄں ورت کے اِہ سُنیہا دِتّا گِیا ہَے کِہ جے اسِیں سِیاݨپ دی بیکدری کردے ہاں تاں اِہ وی آپݨے ڈھںگّ نال ساتھۄں بدلا لَیںدی ہَے۔ پہِلاں بِیانِییاں سمسِّیاواں اِسدا پْرتکھّ پْرماݨ ہن۔ سِیاݨپ تۄں بیمُکھّ ہۄ کے جِنہاں سوالاں نُۄں اسِیں دبائُںدے رہے ہاں٬ اُہی سوال سمیں نال ہۄر وڈّے ہۄ کے ساڈے ساہمݨے کھڑھے ہن۔ اِہی ’سُکرات دا بدلا‘ ہَے۔ ہُݨ دیکھݨا ہَے کِہ اسِیں اِنہاں سوالاں تۄں مُۄںہ مۄڑدے ہاں جاں اُنہاں دا ساہمݨا کرکے آپݨے-آپ نُۄں٬ سماج نُۄں اتے آئُݨ والِییاں پِیڑھِییاں نُۄں ودھّ سِیاݨا بݨائُݨ دے جتن کردے ہاں جاں نہِیں۔

سِیاݨپ دی لۄڑ بارے جاگرُۄکتا دا پْرچار

اِہ گلّ سپشٹ ہَے کِہ پِچھلے کرِیب تِنّ سَۄ سالاں وِچّ اسِیں آپݨے بھَۄتِک بل نُۄں ہذاراں-لکھّاں گُݨا ودھائِیا ہَے۔ اِسے ترہاں پِچھلے ستّ-اٹھّ دہاکِیاں وِچّ آپݨی بُدھّی (اِںٹَیلِیجَیںس) نُۄں اِس تۄں وی کئی گُݨا کر لِیا ہَے۔ پر سِیاݨپ تۄں بیمُکھّ ہۄئے آپاں اِہ نہِیں سمجھ سکے کِہ اِس نال ساڈِییاں جنم-جات مںدِّییاں پْروِرتِییاں وی اُسے انُپات وِچّ اُگھّڑِییاں ہن۔ اجّ دا منُکھّ پہِلاں نالۄں کِتے ودھّ بُدھِّیمان ہَے٬ کِتے ودھّ جاݨکارِییاں رکھّدا ہَے اتے کِتے ودھّ سمرتھّاواں دا مالِک ہَے۔ پر کی اِنہاں وادھِیاں نال ساڈی سِیاݨپ وی ودھی ہَے؟ ذِکریۄگ ہَے کِہ اجّکلّہ دے اِس بھکھدے مُدّے بارے سںسّار دِییاں ہۄر پْرسِدھّ ہستِییاں وی بیباکی نال آپݨے وِچار پْرگٹ کر رہِییاں ہن۔ اگلے تِنّ مہتّوپُۄرن ہوالے اِس ترہاں ہن:

پۄپ لِئۄ چَۄدہویں نیں اے.آئی. دے یُگ وِچّ سِیاݨپ دی مہتّتا نُۄں بہُت پْربھاوشالی ڈھںگّ نال اُبھارِیا ہَے۔ 25 مئی 2026 نُۄں آپݨا پہِلا دھارمِک پھرمان (Encyclical) جاری کردے سمیں اُنہاں نیں کِہا سی کِہ اسِیں منُکھّ لئی اُہ سِیاݨپ پیش کر رہے ہاں٬ جِسدی اجّ اُس نُۄں بیہدّ لۄڑ ہَے۔ ماݨیۄگ پۄپ نیں سِیاݨپ نُۄں منُکھّی جِیون دے ہر کھیتر اتے سمُچِّییاں کدراں-کِیمتاں دی لۄڑ دسِّیا ہَے۔ تکنِیکی ترکّی سانُۄں ودھیرے سمرتھّ تاں بݨا سکدی ہَے پر اِس سمرتھّا نُۄں کِس کمّ واستے ورتݨا ہَے٬ اِسدا پھَیسلا سِیاݨپ نیں کرنا ہَے۔ اِس ترہاں ماݨیۄگ پۄپ دا کتھن ساڈے سمیں دی اِکّ بُنِیادی لۄڑ ولّ دھِیان دِوائُںدا ہَے۔ سانُۄں سِرپھ ودھیرے بُدھِّیمان منُکھّ جاں مشِیناں ہی نہِیں٬ سگۄں ودھیرے سِیاݨے منُکھّاں٬ آگُۄیاں اتے سِیاݨے سماجاں دی وی لۄڑ ہَے۔

بِلّ گیٹس نیں آپݨے 26 اگست 2026 دے وِچار-لیکھ وِچّ اے.آئی. دے بھوِکھّ بارے وِچار کردِیاں اِس نال جُڑے کھترِیاں نُۄں گھٹائُݨ اتے اِسدے لابھاں نُۄں سارے لۄکاں تک پہُںچّائُݨ دی لۄڑ اُتّے ذۄر دِتّا ہَے۔ اُنہاں دے وِچاراں تۄں اِہ چِںتّا پرگٹ ہُںدّی ہَے کِہ اے.آئی. جِتھّے سِہت٬ سِکھِّیا اتے ہۄر کھیتراں وِچّ منُکھّی جِیون نُۄں بِہتر بݨائُݨ دی سمرتھّا رکھّدی ہَے٬ اُتھّے اِہ رُذگار کھۄہݨ, آرتھِک ناں-برابری ودھائُݨ دا کارن وی بݨ سکدی ہَے۔ گیٹس دی اِس چِںتّا تۄں اِکّ وڈّا سوال اُبھّردا ہَے: کی تکنالۄجِییاں نُۄں وِکسِت کرن نال اُنہاں دے دُۄر-رس چںگّے-مںدّے پْربھاواں نُۄں سمجھݨ اتے اُنہاں انُسار پھَیسلے کرن دی سِیاݨپ وی ودھ رہی ہَے؟ تکنِیکی ترکّی آپݨے آپ منُکھّتا دی ترکّی نہِیں بݨ جاںدی۔ اِس نُۄں منُکھّی بھلائی لئی ورتݨ واستے دُۄر-اںدّیشی٬ نَیتِک سمجھ اتے ساںجھی ذِمّیواری دی لۄڑ ہَے۔ اِہ سِیاݨپ دے ہۄر ذرُۄری اںگّ ہن جۄ بُدھّی نُۄں سہی دِشا اِکھتِیار کرن وِچّ مدد کردے ہن۔

آئیِسلَیںڈ دی راشٹرپتی ہالا تۄمسدۄتِّیر (Halla Tómasdóttir) نیں 16 اکتُۄبر٬ 2026 نُۄں ٹائیِم مَیگذِین وِچّ چھپے آپݨے لیکھ وِچّ اِہی سوال اُٹھائِیا ہَے کِہ اے.آئی ورگِییاں نوِیںیاں تکنالۄجِییاں سدکا ساڈِییاں سمرتھّاواں وِچّ اتھاہ وادھا ہۄئِیا ہَے پر کی ساڈی سِیاݨپ اُنہاں نال کدم مِلا کے چلّ سکی ہَے؟ اِسدا سِرلیکھ ‘Human Judgement Is the Most Powerful Technology in the AI Age’ ہَے۔

ساڈے سمیں لئی سِیاݨپ

اِس گۄشٹی دا کیںدری سںدّیش ہَے کِہ بُدھِّیمان ہۄݨا اتے سِیاݨا ہۄݨا اِکّۄ گلّ نہِیں۔ بُدھّی سمسِّیا نُۄں سمجھݨ اتے ہلّ کرن دی یۄگتا دِںدّی ہَے٬ پر سِیاݨپ اِہ وی پُچھّدی ہَے کِہ کِہڑی سمسِّیا نُۄں پہِل دیݨی چاہِیدی ہَے٬ کِسدے ہِتاں نُۄں دھِیان وِچّ رکھّݨا ہَے اتے ساڈے پھَیسلِیاں دے دُۄر-رس کی نتِیجے نِکلݨگے۔ سِیاݨپ آپݨے ہِتاں دے نال-نال سمُچّی منُکھّتا دی بھلائی نُۄں دھِیان وِچّ رکھّدی ہَے۔ سِیاݨپ سِرپھ اُمر جاں تجربے نال آپݨے آپ نہِیں آ جاںدی؛ تجربے تۄں سِکھّݨا٬ آپݨے وِچاراں اُتّے مُڑ وِچار کرنا٬ آپݨِییاں سِیماواں نُۄں پچھاݨنا اتے دُۄجِیاں دے نذرِیئے نُۄں سمجھݨا٬ اِسدے وِکاس لئی مہتّوپُۄرن ہن۔ اِسے ترہاں٬ کِسے سِیاݨی گلّ نُۄں منّ لَیݨا ہی کاپھی نہِیں؛ اُس انُسار امل کرنا وی ذرُۄری ہَے اتے اِہ سۄجھی وی سِیاݨپ وِچّۄں اُپجدی ہَے۔

پْراچِین سِیاݨپاں تۄں لَے کے آدھُنِک منۄوِگِیان تک منُکھّ نُۄں اِہی سِکھِّیا مِلدی رہی ہَے کِہ سِیاݨپ دی لۄڑ سِرپھ وِشو آگُۄیاں٬ وِگِیانِییاں جاں تکنالۄجِییاں بݨائُݨ والِیاں نُۄں ہی نہِیں٬ آپاں سبھ نُۄں ہَے۔ ساڈی سِیاݨپ دی پرکھ اِنہاں گلّاں تۄں ہُںدّی ہَے کِہ رُذانا جِیون وِچّ اسِیں کی بۄلدے ہاں٬ کِہڑے پھَیسلے کردے ہاں٬ دُۄجِیاں نال کِویں وِہار کردے ہاں اتے آپݨے پھَۄری لابھاں نُۄں کِنّی مہتّتا دِںدّے ہاں۔ سِیاݨپ دا ارتھ اِہ نہِیں کِہ اسِیں ہر سوال دا جواب جاݨدے ہۄئیِئے٬ بلکِہ اِہ ہَے کِہ اسِیں آپݨی اگِیانتا نُۄں پچھاݨ سکِیئے٬ دُۄجِیاں دی گلّ سُݨ سکِیئے اتے آپݨے پھَیسلِیاں دے دُۄرگامی نتِیجِیاں بارے سۄچ سکِیئے۔ پِچھلے کُجھ سمیں تۄں اِس اُتّے ودھّ چرچا ہۄݨی شُرُۄ ہۄئی ہَے کِئُںکِہ اجّ وِئکتِیگت پدھّر تۄں لَے کے سماج٬ ہر وڈّی-چھۄٹی سںسّتھا اتے سںسّار لئی اِسدی ودھّ لۄڑ مہِسُۄس ہۄ رہی ہَے۔ بھاویں سِیاݨپ دی کۄئی اِکّ سرب-پْروانِت پرِبھاشا جاں سُۄچی نہِیں پر نِجّی پدھّر ’تے آپاں سبھ اِس نُۄں اپݨا سکدے ہاں۔ اُداہرن وجۄں کُجھ گلّاں اِہ ہن:

وِئکتِیگت سِیاݨپ

اجّ دے سمیں وِچّ سِیاݨپ نُۄں سِرپھ دھارمِک٬ نَیتِک جاں دارشنِک دھارنا سمجھݨا کاپھی نہِیں۔ آدھُنِک منۄوِگِیان سِیاݨپ دا منُکھّی جِیون دے اِکّ مہتّوپُۄرن مانسِک گُݨ وجۄں ادھِئَن کردا ہَے۔ منُکھّ دا سۄچݨ-وِچارن دا ڈھںگّ٬ آپݨِییاں بھاوناواں اتے دُۄجِیاں دے نذرِیئے نُۄں سمجھݨا اتے اَۄکھے ہالات وِچّ سۄچ-سمجھ کے پھَیسلے کرنا سِیاݨپ دے کُجھ پْرگٹاوے ہن۔ جِویں کِہ:

آپݨے آپ نُۄں ہمیشا سہی سمجھݨ دی بجائے اِہ سمبھّاونا کھُلّہی رکھّۄ کِہ تُہاڈی رائ گلت وی ہۄ سکدی ہَے۔ اجِہے مَۄکے ’تے وِئکتی آپݨی ہئُمَیں نُۄں پاسے رکھّ کے دلِیل دی جاںچ کرے کِہ کی مَیں سبُۄتاں دے ادھار اُتّے آپݨی رائ بݨا رِہا ہاں جاں کیول آپݨِییاں پہِلاں تۄں بݨِییاں دھارناواں دی پُشٹی کر رِہا ہاں؟ اجِہے مَۄکِیاں اُتّے تُرںتّ پْرتِیکِرِیا دیݨ دی بجائے کُجھ سماں رُکۄ۔ آپݨے-آپ تۄں پُچھّۄ کِہ جے مَیں اِس ویلے گُسّے جاں ڈر دے پْربھاو ہیٹھ ناں ہُںدّا تاں کی میرا پھَیسلا اِہۄ ہُںدّا؟ کی مَیں کِسے اجِہے تتھّ نُۄں اݨڈِٹھّ تاں نہِیں کر رِہا ہاں جۄ میری اِچھّا دے وِرُدھّ جاںدا ہَے؟

دُۄجِیاں نُۄں سُݨن اتے اُنہاں دے نذرِیئے نُۄں سمجھݨ دی آدت وِکسِت کرِیئے۔ سِیاݨپ دا ارتھ ہر گلّ نال سہِمت ہۄݨا نہِیں٬ سگۄں اسہِمتی دے باوجُۄد دُۄجے وِئکتی دی دلِیل نُۄں سُہِردتا نال سمجھݨ دی کۄشِش کرنا ہَے۔ اسِیں اکسر کِسے دی گلّ سُݨدے سمیں اُس نُۄں سمجھݨ دی بجائے آپݨے جواب دی تِیاری کر رہے ہُںدّے ہاں۔

نِجّی لابھ اتے ساںجھے بھلے وِچکار سںتُّلن بݨائِیا جاوے۔ منُکھّی جِیون وِچّ آپݨے پرِوار٬ رُذگار اتے نِجّی بھوِکھّ دی چِںتّا کرنی سُبھاوِک ہَے پر جدۄں نِجّی لابھ ہی ہر پھَیسلے دا اِکلّا ماپدںڈّ بݨ جاںدا ہَے تاں نِیاں٬ بھرۄسا اتے سماجِک ذِمّیواری پِچھّے رہِ جاںدے ہن۔ پھَیسلا کرن تۄں پہِلاں اِہ وی سۄچݨا چاہِیدا ہَے کِہ اِسدا ہۄر لۄکاں اُتّے کی اسر پویگا۔

گِیان اتے جاݨکاری نُۄں بِناں جاںچے سچّ ناں منِّیا جاوے۔ اجّ جاݨکاری دی گھاٹ نالۄں گلت٬ ادھُۄری اتے بھرمائُݨ والی جاݨکاری دی سمسِّیا ودھیرے گمبھِّیر ہۄ سکدی ہَے۔

سِیاݨپ نُۄں کیول وِچاراں تک سِیمِت ناں رکھِّیا جاوے٬ سگۄں دْرِڑھتا نال امل وِچّ لِیاںدا جاوے۔ منُکھّ نُۄں اِہ پتا ہۄ سکدا ہَے کِہ سبر چںگّا ہَے٬ اِمانداری ذرُۄری ہَے اتے دُۄجِیاں نال نِیاں کرنا چاہِیدا ہَے؛ پر اسل پرکھ اُس ویلے ہُںدّی ہَے جدۄں سبر کرنا اَۄکھا ہۄوے٬ اِمانداری نال نِجّی نُکسان ہۄ سکدا ہۄوے جاں نِیاں کرن نال کۄئی تاکتور وِئکتی نراذ ہۄ سکدا ہۄوے۔

اِس وِچار-گۄشٹی وِچّ سِیاݨپ دے کئی اہِم پکھّاں ’تے وِچار کِیتی گئی ہَے٬ جۄ اِس لیکھ وِچّ پیش نہِیں کِیتے گئے۔ گۄشٹی دا ہوالا اتے اِسدِییاں کُجھ ٹِپّݨِییاں سِیاݨپ بارے جاگرُۄکتا دے اُبھّر رہے رُجھان نُۄں درسائُݨ لئی دِتّا گِیا ہَے۔ اِس وِشے بارے ہۄر ڈُںگھّائی نال جاݨن لئی وِچار-گۄشٹی دے مُۄل کھۄج-پتّر نُۄں پڑھنا ہی لاہیوںدّ ہۄ سکدا ہَے۔ سار-تتّ اِہ ہَے کِہ سِیاݨپ دی اسل پرکھ اِس گلّ وِچّ نہِیں کِہ اسِیں اِس بارے کِنّا جاݨدے ہاں٬ سگۄں اِس وِچّ ہَے کِہ آپاں اِس نُۄں آپݨے جِیون وِچّ کِنّا اپݨائُںدے ہاں۔ اِس لئی دُۄجِیاں وِچّ سِیاݨپ دی بھال کرن تۄں پہِلاں آپݨے-آپ وِچّ اِسدی بھال کرِیئے۔

*    *    *    *    *