डा: हरबंस कौर गिल्ल समरत्थ साहितकार है। उस दीआं हुण तक्क साहित दे वख्ख-वख्ख रूपां दीआं 20 पुसतकां प्रकाशत हो चुक्कीआं हन। ‘करक कलेजे माहि’ कावि संग्रहि उस दी 21वीं पुसतक है। इस तों पहिलां उस दा ‘रूह दे रंग’ ग़ज़ल संग्रहि प्रकाशत हो चुक्का है। चरचा अधीन कावि संग्रहि विच्च 53 कवितावां हन, जिहड़ीआं पंजाब, पंजाबीअत, सभिआचार अते विरासत दी हूक दा प्रगटावा करदीआं हन।
उस दी बोली ठेठ मलवई अते दिहाती शबदावली पाठक दे समझ आउण वाली है। शाइरा दीआं कवितावां छंद बंदी, बहिर अते काविक लै विच्च प्रोसीआं होईआं हन। इह कवितावां डा: हरबंस कौर गिल्ल दी ज़िंदगी दे निज्जी तजरबे ते अधारत हन, प्रंतू शाइरा इनहां नूं लोकाई दीआं बणाउण विच्च सफल हो गई है। भाव इह कवितावां पाठक नूं आपणी ज़िंदगी दा हिस्सा लगदीआं हन। डा: हरबंस कौर गिल्ल दी विरासत दिहाती पंजाब है, भाव उस दा बचपन पिंडां विच्च रहिंदिआ गुज़रिआ है। इस करके उस दीआं कवितावां पंजाब दीआं फ़सलां, सत्थां, रहितल, किसानी सभिआचार, पिपलां, हलां पंजालीआं, टोभिआं, खूहां, त्रिंझणा अते कुदरत दे नज़ारिआं दी बात पाउंदीआं हन। आपणे पिंड गहौर जाण तों बाअद लिखदी है:
गहौर पिंड दीआं गलीआं दी, अज्ज गेड़ी ला के आई हां।
किवें दस्सां मैं किंना सारा, ख़ून सुका के आई हां।
नां उह पिप्पल, नां ही टोभे, नां उह सत्थां दिसण किते,
थां–थां खहड़ के सिसकीआं भर के, सीस झुका के आई हां।
शाइरा दी कमाल इस गल्ल विच्च है कि उस दीआं कवितावां दी बोली सरल अते पाठकां दे सौखिआं ही समझ विच्च आउण वाली है। कवितावां दी रवानगी दरिआ दे वहिणां दीआं तरंगां वांग झुणझुणी छेड़दी है। इस दे नाल ही मानवी कदरां कीमतां अते मनुख्खी रिशतिआं दी तरजमानी करदी है।
इक्क होर ख़ूबी पाठक नूं प्रभावत करदी है कि शाइरा धरम, मज़हब अते विगिआन बारे लिखण लग्गिआं वी बुझारतां नहीं पाउंदी सगों दलेरी नाल शपशट अते सरल ढंग राहीं जाणकारी प्रदान कर दिंदी है। कावि संग्रहि नूं पहड़न तों बाअद इह सिट्टा निकलदा है कि डा: हरबंस कौर गिल्ल नें मुख्ख तौर ‘ते समाजिक ताणे बाणे विच्च जीवन बसर करदिआं जिहड़े समाजिक ते सभिअचारिक ज़िंदगी विच्च उतराअ चहड़ाअ अते ततकाली घटनावां वेखीआं उनहां दे प्रभावां नूं कवितावां दा रूप दित्ता है।
पंजाब दे सभिआचार, विरासत, नैतिकता, समाजिक विसंगतीआं, सिख्ख धरम दी विचारधारा अते समाजिक सरोकारां संबंधी कवितावां लिखदिआं लोक हित्तां नूं पहिल दित्ती है। आपणी गल्ल कहिण लई उनहां कुझ कवितावां लंबीआं लिखीआं हन। उस दी कविता इशक मजाजी राहीं इशक हकीकी तक्क दा सफर तहि करके नैतिकता दी पुकार करदी है। मुहब्बत नूं उह सफल ज़िंदगी दा आधार समझदी है प्रंतू मुहब्बत पाकि ‘ते पवितर होण दी प्रोहड़ता वी करदी है।
इशक राहीं ही परमातमा नूं पाइआ जा सकदा है बशरते इशक हकीकी होवे। इह विचारधारा बुल्हे शाह अते शाह हुसैन नें वी अपणाई सी। धरम दे ठेकेदारां दीआं आपहुदरीआं दे पखंड दा परदा फाश वी आपणीआं कवितावां विच्च करदी है। धरम दी कवितरी निंदिआ नहीं करदी प्रंतू धारमिक सरगरमीआं अते खेतर विच्च पवितरता दा गहिणा पहिनण दी ताकीद करदी है। धरम विच्च डेरिआं राहीं पखंडता दा विरोध करन वालीआं कवितावां लिखके समाज नूं सेध देण दा उपराला करदी है। इसे लई सिआसतदानां अते धरम दे ठेकदारां बारे लिखदी है:
वहिम भरम दे जाल विछा के, धरम लोकां नूं छलदा।
नरकां दी अग्ग नाल डरा के, तोरी फुलका चलदा।
राजनीतकां ते संतां दे कोल, पाखंडां दी पंड हुंदी।
जेब ‘च ऐसी मोरी करदे, जो कदे नां जाए मुंदी।
नेता एथे अकलों हीणे, निरीआं जोकां लहू पीणे।
नीतीवान ते धरम दे राखे, नित्त बैग नोटां दे भरदे।
सभना नालों वध्ध कमाई, गिल्ल दोवें ही नें करदे।
काफी समां पहिलां साहित दा आधार मनोरंजन हुंदा सी। समें दे बदलण नाल समाजिक तबदीलीआं आईआं उनहां नाल ही साहित वी प्रगतीवाद अते लोक हित्तां ‘ते पहिरा देण ते समाजिक सरोकारां दी प्रोहड़ता करन वाला लिखिआ जाण लग्ग पिआ। उस आधार ‘ते कवितरी महिसूस करदी है कि साहितकारां दीआं रचनावां सिरफ मनोरंजन लई नहीं होणीआं चाहीदीआं सगों उह समाज विच्च वापर रहीआं ग़लत गल्लां विरुध्ध आवाज़ बुलंद करके सरकार दे कंनहां तक्क पहुंचाउण वालीआं होणीआं चाहीदीआं हन।
डा: हरबंस कौर गिल्ल दीआं कवितावां समाजिक सरोकारां दी गल्ल करदीआं हन। लोकां दे हक्कां ते पहिरा दिंदीआं हन। उस दीआं कवितावां ख़ुदकशीआं, बलातकारां, नशिआं, धरम दे ठेकेदारां, धोखेबाजां, डाकूआं, अवारा पशूआं, सिआसतदाना अते गोदी मीडीआ दीआं आप हुदरीआं दे विरुध्ध डट्टके पहिरा दिंदीआं हन। कवितरी जदों ..
करक कलेजे माहि दे अख्खर, नां झिपदे नां डरदे।
मोढा मेच के नाल नें खहड़दे, सच्च दी हामी भरदे।
लिखदी है तां उह हक्क ते सच्च ‘ते पहिरा दे रही हुंदी है। पुसतक दे नाम तों ही कवितरी दी कविता दा मंतव पता लग्ग जांदा है। शाइरा गोदी मीडीआ ते वी किंतू प्रंतू करदी है, जिस नें सरकार दा पख्ख पूर के सचाई नूं अख्खों प्रोखे कीता है।
जे लिखणा तां, कच्च नूं कच्च लिख। नां डर, नां झिप, सच्च नूं सच्च लिख।
गिल्ल जद शबद कलम ‘चों निकलण, बण जांदे हन गाज़ी
अरथां विच्च ढल जावण जद तां, चुक्क दिंदे हन परदे।
जो सरकार दी गोदी बहिंदे, आपणिआं दी सुणदे रहिंदे,
जो वी दस्सण उहीओ कहिंदे, नुकताचीनी जग्ग दी सहिंदे,
छपदे जिस विच्च रोल नें ज़हिरे, गिल्ल हुण दस्स की नाम दवां?
‘घर उदास है’ डा: हरबंस कौर गिल्ल दी लंबी कविता है प्रंतू उस नें इस कविता विच्च पंजाब दी अमीर विरासत अते इस दे अलोप हो रहे चेटकां बारे बाकमाल लिखिआ है।
विरासत किसे कौम दा सरमाइआ हुंदी है। विरासती सरमाए नालों टुट्टके भावें समाज आपणे आप नूं विकसत गिणदा है प्रंतू नवीं पीहड़ी आपणे अमुल खजाने तों अणजाण रहि जांदी है। कवितरी नें घर नूं विरासत दा प्रतीक बणाके लिखिआ है कि आधुनिक घरां नें परिवार दे मिल बैठण रसता बंद कर दित्ता है। प्राहुणे डराइंग रूमां विच्च बैठदे हन ते परिवार नाल संबधां विच्च नेड़ता नहीं रहिंदी। मां बोली विच्च गल्ल नहीं हुंदी ते दरवाज़े ‘ते दसतक नहीं हुंदी अते बज़ुरगां नूं वख्खरे कमरिआं विच्च रख्खिआ जांदा है। कवितरी लिखदी है:
घर दे जीअ चले गए किथे, गैसट ही आ के बैठण इथे।
बोलण बोली समझ नां आवे, अंगरेज़ी नां मन नूं भावे।
एथे बस, महिमान ही आवण, पिछ्छे हन बज़ुरग लकोए।
मेरे मालक, मेरे रहिबर, किवें ‘आऊट डेट’ नें होए?
खाणिआं विच्च आई तबदीली, खाणे बदल गए, आलू, बड़ीआं, बूंदी, घिओ-शकर, खीर, अधरिड़का, हारे रिझी दाल, सेवींआं, डेले, अउले, लस्सी, मख्खण, कूंडा-सोटा सारे अलोप हो गए हन। आधुनिक किसम दे खाणे आ गए जिहड़े सिहत लई हानीकारक हन। इह कविता इक किसम नाल दिहाती विरासत दा ख़जाना है, जिनहां दे नावां बारे नौजवान पीहड़ी नूं कोई जाणकारी ही नहीं। खाणिआं बारे डा.हरबंस कौर गिल्ल लिखदी है:
मक्की दी रोटी साग सरों दा, ख़ुशबो कड़ाह दी कदी नां आई।
रूह मेरी तां भुख्खी रहिंदी, झोरा जांदा वढ्ढ–वढ्ढ खाई।
आपो आपणे कमरिआं विच्च सौणा रिशतिआं दे निघ्घ दी घाट बणदा है। कंपिऊटर अते मोबाईल नें इक दूजे नालों दूर कर दित्ता है। पहिरावे दे फैशन नें रहिंदी कसर कढ्ढ दित्ती। इसे करके घर सुने ते उदास पए हन। परवास नें वी पंजाब दा नुकसान कीता है।
इस तों इलावा नशिआं दी करोपी बारे वी कवितरी नें लिखके जाग्रत करन दी कोशिश कीती है। ‘औरत हुंदी इक्क संसार’ कविता विच्च दरसाइआ है कि औरत सांझे परिवारां दी सूतरधार हुंदी है। संसार दे सारे रिशते औरत नाल ही बणदे ते निभदे हन। आधुनिकता दी आमद नां भैण, भूआ, दराणी-जठाणी, ननाण, मासी, सस्सू मां आदि दी वरतों ही नहीं रही। इह सारे रिशते मोह ते पिआर दा प्रतीक हन।
औरतां बारे कवितरी नें होर वी कवितावां लिखीआं हन, जिनहां विच्च औरत दी महत्तता बारे दरसाइआ है। ‘सतलुज’ सिरलेख वाली कविता विच्च शाइरा नें सतलुज नूं सदभावना दा प्रतीक कहिंदे होए पंजाब दी ख़ुशहाली दा मोढी किहा है, कवितरी लिखदी है:
पुत्त कमाऊ ‘सतलुज’ साडा, आखण लोक सिआणे।
फ़सलां झूमण हरीआं–भरीआं, नच्चदे फिरन निआणे।
वारतक दी सुद्रिहड़ लेखका वल्लों कविता दे खेतर विच्च ‘रूह दे रंग’ ग़ज़ल संग्रहि तों बाअद ‘करक कलेजे माहि’ दूजी पुसतक है। उमीद कीती जांदी है कि भविख विच्च इह शाइरा होर वधीआ योगदान पा के मां बोली दी झोली नूं होर अमीर बणाएगी।
128 पंनिआं, 250 रुपए कीमत अते दिलकश सुंदर मुख्ख कवर वाला इह कावि संग्रहि प्रीत पबलीकेशन नाभा नें प्रकाशत कीता है।
***

