بابا پھَۄجا سِںگھّ کُدرت دا کْرِشما سی۔ اُہ ماتا گِیان کَۄر دی کُکھّۄں تے رہِمۄ دائی دے ہتھّۄں جمِّیا تاں اُہدے بچݨ دی بڑی گھٹّ آس سی۔ پر اُہ 114 سال 3 مہِینے 14 دِن جِیوِیا۔ ناں سِرف جِیوِیا بلکِہ گُراں دی دسّی جِیون جاچ٬ “ہسںدِّیاں٬ کھیلںدِّیاں٬ کھوںدِّیاں٬ پَینںدِّیاں‘ نال مَیراتھن دَۄڑاں دَۄڑن دا کَۄتک وی ورتا گِیا۔ اِہ وی کۄئی کَۄتک ہۄویگا کِہ بچپن دے پہِلے پںجّ سال اُہ پںجّ کدم تُرن جۄگا وی نہِیں سی ہۄئِیا! اِتھّۄں تک کِہ رِڑھن اتے کھڑھن وی بڑی دیر نال لگّا۔ چھیواں سال لگّݨ ’تے جدۄں اُہ تُرن جۄگا ہۄئِیا تاں گھردِیاں نیں پِںڈّ وِچّ کڑاہ وںڈِّیا۔

اُہدی ماں کھیت رۄٹی لَے کے جاںدی تاں اُہ وی نال جاݨ دی ذِد کردا۔ اُہ اُںگل پھڑ کے تۄرن دا چارا کردی تاں پھَۄجے دِییاں لتّاں وِچّ چِیساں پَیݨ لگّدِییاں۔ ماں اُہدِییاں لتّاں ’تے پٹِّییاں بنّہدی رہِںدّی۔ جِتھّے کِسے رُکھّ دی چھاں ہُںدّی٬ اُتھّے بہِ کے دم لَیݨ لگّدے۔ پںدّراں سال دی اُمر تک اُہ لگاتار اِکّ مِیل وی ناں تُر سکِیا۔ اجِہے مُںڈّے نُۄں تاں رِشتا ہۄݨا وی مُشکِل سی کِئُںکِہ کُڑِییاں جمّدِییاں مار دِتِّییاں جاںدِییاں سن۔ کِساناں دے مُںڈّے لوی اُمر وِچّ وِیاہے جاںدے تاں وِیاہے جاںدے٬ نہِیں چھڑے رہِ جاںدے۔

پھَۄجا سِںگھّ دے پِتا دا ناں مِہر سِںگھّ سی۔ اُہ وِچارا تھُڑِیا ٹُٹِّیا کِسان سی٬ جِسدا وڈّا پرِوار سی۔ کرذے لاہُںدّا٬ ہل واہُںدّا٬ پاݨی لائُںدا٬ پٹھّے ڈھۄںدا تے ڈںگّر پالدا اُہ کِس کِس دا اِلاج کرائُںدا؟ مِہر سِںگھّ دی مِہر نالۄں اُہدے پُتّر پھَۄجُۄ تۄں بابا پھَۄجا سِںگھّ بݨے مَیراتھن دے مہاںرتھی اُتّے کُدرت دے کادر دی مِہر ودھیرے رہی۔

پھَۄجا ہل واہُݨ لگّا تاں اُہدا پچّی سال دی اُمر وِچّ وِیاہ ہۄئِیا۔ برات گڈّے اُتّے چڑھ کے پِںڈّ کالگھٹاں گئی۔ اِکّ بلد اُہناں دے گھر دا سی دُۄجا اُہدے مسیر دا۔ وِیاںدڑ ہۄݨ کرکے ہی اُس نُۄں چابی دے لٹھّے والے نویں کپّڑے جُڑے سن۔ اُہ ہل واہی کر کے ٹبّر پالݨ لگّا۔ کدے پھسل چںگّی ہۄ جاںدی٬ کدے ماڑی٬ کدے مَۄسم دی کرۄپی نال ماری جاںدی۔ اُہدے گھر تِنّ پُتّراں تے تِنّ دھِییاں نیں جنم لِیا٬ جِنہاں نُۄں اُہ پڑھا لِکھا تاں ناں سکِیا پر اِکّ پُتّر تے دھی نُۄں اِںگلَیںڈ اتے کَینیڈا وِیاہُݨ وِچّ کامیاب ہۄ گِیا۔

بچپن وِچّ ناں اُہ کھیڈݨ جۄگا سی اتے ناں پڑھن جۄگا۔ گبھرُۄ ہۄ کے اُہ پھُٹّبال نُۄں کِکّاں مارن لگّ پِیا۔ 1947 دے رَۄلِیاں گَۄلِیاں وِچّ پھُٹّبال دِییاں کِکّاں وی بھُلّ گئیِیاں۔ پڑھائی لِکھائی جاں کِسے ہُنر ولّۄں اُہ اسلۄں کۄرا سی۔ سِرف آپݨے دسخت کرنے ہی سِکھِّیا تے اُہ وی اُردُۄ وِچّ۔ اِںگلَیںڈ وِچّ بُڈھاپا پَینشن لَیݨ ویلے وی اُہ اُردُۄ وِچّ ہی دسخت کردا سی۔ اَینک دی اُہنُۄں کدے لۄڑ نہِیں سی پئی۔ دںدّ داڑھاں ڈںگّسارُۄ سن۔ کنّاں نُۄں اُچّا سُݨن لگّا سی۔ بُلّہ پتلے٬ اُتلے دںدّ چَۄڑے تے ہیٹھلے برِیک سن۔ دںدّاں وِچّ وِرلاں پَے گئیِیاں سن۔ داڑھی ہۄر لمّی تے ہۄر بگّی ہۄ گئی سی۔

بالک پھَۄجُۄ جِیون دے پہِلے پںجّ سال بیشک پںجّ کدم وی نہِیں سی تُر سکِیا پر پِچھّۄں اِنا تُرِیا٬ اِنا دَۄڑِیا کِہ اُمر دے 80وِیاں تۄں لَے کے 110وِیاں تائیِں دَۄڑ دَۄڑ دھرتی گھسا دِتّی! اُہدِییاں لمِّییاں دَۄڑاں تے نِرںتّر تۄراں دا کۄئی اںتّ ناں رِہا۔ آخر اُہدا اںتّ 14 جُلائی 2025 نُۄں اُہدے گھر کۄل ہی سڑک ہادسے وِچّ ہۄئِیا۔

1990 وِچّ گبھلا پُتّر کُلدِیپ سِںگھّ چھتّ تۄں ڈِگ کے مُکّ گِیا۔ 1992 وِچّ پتنی گِیان کَۄر گُذر گئی۔ اُنہاں دے وِیۄگ وِچّ اُہ کملا ہۄئِیا سِوِیاں وِچّ بَیٹھا رہِںدّا۔ پِںڈّ والے سۄچدے٬ ہُݨ اِہ وی نہِیں بچدا۔ اُہدا وڈّا پُتّر سُکھوِںدّر سِںگھّ ولائِت وِچّ سی۔ اُسنے باپ نُۄں مںگّوائُݨ لئی پاسپۄرٹ بݨوائِیا٬ اٹے سٹے جنم تارِیکھ 1 اپرَیل 1911 لِکھی گئی تے دِل چھڈّی بَیٹھے اُداسے باپ نُۄں اِںگلَیںڈ سدّ گِیا۔

پھَۄجا سِںگھّ دا ولائِت وِچّ وی جِیء ناں لگّا۔ اُہ مُڑ پِںڈّ پرت آئِیا۔ پِںڈّ آ کے پھِر اُہی شُدائیِیاں والا ہال ہۄئِیا۔ دُبارا اِںگلَیںڈ گِیا تے پھِر پِںڈّ نُۄں پرت پِیا۔ تِنّ گیڑے مار کے اُہ اِںگلَیںڈ وِچّ ہی ٹِک گِیا۔ اِںگلَیںڈ وِچّ ٹِکائِیا بٹھِںڈّے ولّ دے اِںگلَیںڈ پہُںچّے دَۄڑاک ہرمںدّر سِںگھّ نیں۔ اُتھّے پھِر اِکّ کَۄتک ہۄر ورتِیا۔

ہرمںدّر سِںگھّ خُد 10 ہذا مِیٹر دَۄڑ دا دَۄڑاک سی۔ ماسکۄ-1980 دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں لئی اُسنے ٹرائِل دِتّے سن پر برتانِییا دی ٹِیم وِچّ چُݨے جاݨۄ رہِ گِیا سی۔ پھِر اُہ وَیٹرن دَۄڑاک وجۄں مَیراتھن دَۄڑاں لائُݨ لگّ پِیا۔ اُہ پارک وِچّ دَۄڑن جاںدا تاں پھَۄجا سِںگھّ نُۄں بَیںچ اُتّے سِر سُٹّی بَیٹھا دیکھدا۔ اِکّ دِن اُسنے نِمۄجھُۄݨے بَیٹھے پھَۄجا سِںگھّ نُۄں کِہا کِہ جے تُۄں میرے نال دَۄڑن لگّ پویں تاں تیری اُداسی دُۄر ہۄ جاویگی۔

بُڈھاپے وِچّ پہُںچّا پھَۄجا سِںگھّ٬ ہرمںدّر سِںگھّ دی پْریرنا نال ہَۄلی-ہَۄلی دَۄڑن لگّ پِیا تے دَۄڑ کے نیڑے دے گُردُیارِیاں وِچّ جاݨ لگّ پِیا۔ اُہ اِکّ شہِر تۄں دُۄجے شہِر٬ اِکّ پارک تۄں دُۄجے پارک تے اِکّ گُردوارے تۄں دُۄجے گُردوارے تک دَۄڑن لگّے۔ اِںج کۄچ ہرمںدّر سِںگھّ دا پھَۄجا سِںگھّ نُۄں مَیراتھناں لُیائُݨ وِچّ سبھ تۄں ودھّ یۄگدان پِیا۔

پھَۄجا سِںگھّ نیں چُراسی کٹّ کے دَۄڑنا شُرُۄ کِیتا سی۔ اُسدی جِیون کہاݨی دسّدی ہَے کِہ کِسے بںدّے دے جِیون وِچّ کِنّے وی دُکھّ کِئۄں ناں آئے ہۄݨ تے اُہ کِڈّی وی وڈّی اُمر دا کِئۄں ناں ہۄ گِیا ہۄوے٬ جے ہِمّت دھار لوے تاں کُچھ دا کُچھ کر سکدا ہَے۔ جۄ کُجھ پھَۄجا سِںگھّ نیں کِیتا٬ اُہ لامِسال ہَے!

بابا پھَۄجا ولائِت تۄں بِیاس پِںڈّ آئِیا ہۄئِیا سی۔ آئُݨ سار کۄوِڈ دِییاں بںدّشاں لگّ گئیِیاں۔ تۄرا پھیرا تے مِلݨا گِلݨا بںدّ ہۄ گِیا۔ اُتّۄں گرمِییاں آ گئیِیاں۔ مَینُۄں ستھانک پتّرکار دا پھۄن آئِیا کِہ بابا پھَۄجا سِںگھّ دا ہال چال ٹھِیک نہِیں٬ تُرت آ کے مِلۄ۔ مَیں پھۄن کِیتا تاں بابا پَیںدی سٹّے بۄلِیا٬ “مَینُۄں جہاذ چڑھائۄ٬ نہِیں تاں مَیں دس دِن نی کٹّدا۔”

مَیں ’پھلائیِںگ وِںگّذ‘ والے آپݨے گُیاںڈھی اجِیت پال نُۄں کِہا٬ کرۄ کۄئی اِلاج٬ چڑھائۄ بابے نُۄں جہاذ۔ اُہ کہِںدّا٬ دِلِّیئۄں چڑھا دِنّے آں۔ پر مۄڑوِیں ٹِکٹ امّْرِتسرۄں چڑھن دی سی۔ مَیں بابے دے پُتّر نُۄں پُچھِّیا۔ دِلّی تۄں چڑھائُݨ لئی ناں پُتّ منّے ناں پِئۄ۔ بابا اِہۄ دُہائی پائی جاوے کِہ امبّرسرۄں چڑھائۄ٬ نہِیں تاں مَیں چلِّیا۔ پھِر ناں آکھِئۄ٬ پہِلاں نی دسِّیا۔

پھِر کَۄتک ورتِیا۔ اجِیت پال دا پھۄن آئِیا کِہ امّْرِتسرۄں لںڈّن جاݨ والی پھلائیِٹ کھُلّہ گئی۔ بابے دا پہِلی پھلائیِٹ وِچّ ہی جاݨ دا پْربںدھّ ہۄ گِیا۔ سبھ نیں شُکر منائِیا۔ ہروِںدّر سِںگھّ باپ نُۄں جہاذ چڑھا آئِیا تے پھۄن کِیتا٬ جِیء باپُۄ دا اُتھّے وی نی لگّݨا۔ اُہی گلّ ہۄئی۔ اِںگلَیںڈ وِچّ کۄوِڈ دِییاں پابںدِّییاں پںجّاب تۄں وی ودھّ سن۔ ولائِت دی جیلہ تۄں اکِّیا اُہ مُڑ بِیاس پِںڈّ آ پُجّا٬ جِتھّے اُسنے اںتّلے ساہ لَیݨے سن۔

بابا پھَۄجا سِںگھّ نال میرِییاں انیک مُلاکاتاں ہۄئیِیاں۔ کدے لںڈّن لاگے اِیرتھ وُۄلِچ٬ کدے ٹۄراںٹۄ٬ برَیمپٹن٬ سری٬ وَینکُۄور تے کدے پٹِیالے۔ کدے ساڈے پِںڈّ چکّر جِتھّے اُس نُۄں کِشتی وِچّ جھِیل دی سَیر کرائی تے نَۄں ماڈرن ستھّاں وِچّ بذُرگاں نال مِلوائِیا۔ بِیاس پِںڈّ مُڑ کے اُہ آپݨے یاراں بیلِییاں نُۄں ’چانݨ مُنارا‘ بݨے ’چکر‘ دِییاں گلّاں سُݨائُںدا رِہا۔

6 مارچ 2025 نُۄں شْری گُرُۄ اںگّد دیو کالج کھڈُۄر ساہِب دی اتھلَیٹِکس مِیٹ سی۔ اسِیں مِیٹ دا اُدگھاٹن کر کے وِہلے ہۄئے تاں مُڑدِیاں بابا پھَۄجا سِںگھّ دِییاں گلّاں چلّ پئیِیاں۔ مَیں مِیٹ دے اُدگھاٹنی بھاشݨ وِچّ بابے دا ذِکر جُ کر بَیٹھا ساں۔ جِیٹی رۄڈ ’تے چڑھدِیاں مَیں نالدِیاں نُۄں پُچھِّیا٬ بابا پھَۄجا سِںگھّ نُۄں مِلݨا ہَے؟ امردِیپ کالج مُکںدّپُر دے بانی گُرچرن سِںگھّ شیرگِلّ تے کار چلا رہے میرے پُتّر جگوِںدّر سِںگھّ نیں ہامی بھر دِتّی۔ مَیں ہروِںدّر سِںگھّ نُۄں پھۄن کِیتا تاں اُسنے کِہا٬ مَیں تاں باہر ہاں پر باپُۄ جی گھر ہی نیں٬ آئۄ جائۄ٬ جی آئِیاں نُۄں۔

گڈّی اسِیں کرتارپُرۄں مۄڑنی سی پر مۄڑی جلںدھّر-پٹھانکۄٹ ہائیِوے تۄں۔ بِیاس پِںڈّ نُۄں اُتھّۄں مُڑے جِتھّے بائد وِچّ بابا پھَۄجا سِںگھّ نال ہادسا واپرِیا۔ اسِیں پھِرنی دا چکّر لا کے بابے دے گھر پُجّے۔ در کھُلّہا سی٬ ساہمݨے رُکھّ دی چھاویں بابا مںجّے ’تے پِیا سی۔ ٹْرَیکٹر٬ ٹرالی٬ سکُۄٹر تے کھیتِیباڑی دے سںدّاں نال وِہڑا بھرِیا ہۄئِیا سی۔

اسِیں کار وِچّۄں نِکلے تاں بابے نیں گںجّے سِر ’تے پگّ رکھّی تے مںجّے تۄں اُٹھّ کھڑھِیا۔ اسِیں بَیٹھے رہِݨ لئی کِہا پر اُہ کھُۄںڈی لَے کے چاہ پاݨی پِیائُݨ لئی سانُۄں بَیٹھک ولّ لَے تُرِیا۔ بَیٹھک کھیڈ سنماناں نال بھری ہۄئی سی۔ اِکّ الماری وِچّ اُہدا دَۄڑن والا سُرمئی بُۄٹ پِیا سی جۄ کھیڈاں دا سمان بݨائُݨ والی اَیڈِیڈاس کمپّنی نیں مُہمّد الی اتے ڈیوِڈ بَیکہم تۄں بائد 2004 وِچّ پھَۄجا سِںگھّ نُۄں آپݨا امبَّیسٹر بݨا کے بھیٹ کِیتا سی۔ اُہدے اِکّ بُۄٹ اُتّے ’پھَۄجا‘ تے دُۄجے اُتّے ’سِںگھّ‘ دے سٹِکّر لگّے سن۔ بابے نُۄں دِسدا ٹھِیک سی پر سُݨدا اُچّا سی۔ چمڑی ’تے پھُلبہِری دے چِٹّے داگ پَیݨے شُرُۄ ہۄ گئے سن۔ گلّاں کردا دُۄجی گلّ بھُلّ جاںدا سی تے اُگھّ دِییاں پتال مارن لگّ پَیںدا سی۔ پر ہاسا پہِلاں والا ہی ہسّدا سی۔ اُسدا وڈّا پُتّر سُکھوِںدّر سِںگھّ پھروری وِچّ مِلݨ آئِیا باپ لئی ولائِتی وِسکی چھڈّ گِیا سی۔ گلِّیمباتِیں پتا لگّا کِہ پرِوار دے 15 کھیت ہن تے اِنے کُ ہۄر ٹھیکے ’تے لَے کے چھۄٹا پُتّر کھیتی کردا ہَے۔

مَیں سۄچِیا سی کِہ جدۄں نومبّر وِچّ کَینیڈا تۄں پںجّاب مُڑاںگا تاں نودِیپ گِلّ تے ہۄر کھیڈ لیکھکاں نُۄں نال لَے کے بابے سںگّ پِکنِک مناواںگے۔ نالے ’مَیراتھن دا مہاںرتھی بابا پھَۄجا سِںگھّ‘ ناں دی پُستک لۄک ارپݨ کراںگے٬ جۄ مَیں تِیار کر رِہاں۔ پر کُدرت نُۄں کُجھ ہۄر منذُۄر سی جِسنے 14 جُلائی نُۄں ہی بھاݨا ورتاء دِتّا۔

پھَۄجا سِںگھّ نُۄں مَیں پہِلی وار 1999 وِچّ اِیرتھ-وُۄلِچ دے ٹُۄرنامَیںٹ وِچّ دیکھِیا سی۔ مَیں کُمَیںٹری کر رِہا ساں تے اُہ کبڈّی دے دائِرے دُیالے ریوِیئے پِیا گیڑے ’تے گیڑے لا رِہا سی۔ کاپھی دیر بائد جدۄں رُکِیا تاں مَیں اُہدے نال گلّاں کِیتِییاں پر کاپی وِچّ نۄٹ ناں کر سکِیا۔ اُںج پتا لگّ گِیا کِہ بابا کمال دی شَیء ہَے۔

2000 وِچّ مَیں پھَۄجا سِںگھّ دِییاں تسوِیراں اخباراں وِچّ چھپِییاں دیکھِییاں۔ اُسنے لںڈّن دی مَیراتھن دَۄڑ وِچّ اسّی سال تۄں وڈّی اُمر دے دَۄڑاکاں وِچّ نواں وِشو رِکارڈ رکھّ دِتّا سی! اُس مَیراتھن وِچّ 32860 دَۄڑاکاں نیں بھاگ لِیا سی تے اُہ دس ہذار دَۄڑاکاں نُۄں پِچھّے چھڈّ گِیا سی۔ مَینُۄں جھۄرا ہۄئِیا کِہ اِیرتھ وِچّ مَیں اُسدی اِںٹروِئۄُ کِئۄں ناں لَے سکِیا؟

28 ستمبّر 2003 نُۄں ’سکۄشِییا بَیںک ٹۄراںٹۄ واٹرپھرںٹّ مَیراتھن‘ ٹۄراںٹۄ وِچّ لگّی۔ مَیں اُدۄں اُتھّے ہی ساں۔ پھَۄجا سِںگھّ اِںگلَیںڈ تۄں دَۄڑ وِچّ بھاگ لَیݨ آئِیا۔ اُہدے کیسری پگّ بدھّی ہۄئی سی تے دَۄڑدے دی لمّی داہڑی لہِراء رہی سی۔ دَۄڑ مُکّی تاں اُسنے آپݨا ہی رِکارڈ پہِلاں نالۄں 31 مِںٹّ گھٹّ سمیں نال تۄڑ دِتّا۔ میماں اِکّ دُۄجی تۄں اگّے ہۄ کے پھَۄجا سِںگھّ نُۄں جپھِّییاں پائُںدِییاں ودھائیِیاں دیݨ لگِّییاں۔ نِیاݨے آٹۄگراپھ لَیݨ لگّے۔ بِیاس پِںڈِّییاں نیں پھَۄجا سِںگھّ نُۄں مۄڈھِیاں ’تے چُکّ لِیا۔ پھَۄجا سِںگھّ دی بلّے-بلّے ہۄ گئی۔ اُہدی وِلکھّݨتا سی کِہ اُہ جھُۄلدی سپھَید داڑھی نال کیسری دستار ’تے کھںڈّا سجا کے دَۄڑِیا سی۔ اُہدے نِیارے سرُۄپ نیں اُہدی مشہُۄری ہۄر وی ودھّ کرائی!

شامی اسِیں لامبھے بہِ کے کھُلّہِییاں گلّاں کِیتِییاں۔ اُسنے ہُبّ کے دسِّیا کِہ پِںڈّ ہلّ واہُںدِّیاں اُہنُۄں کۄئی پاݨی وی نہِیں سی پُچھّدا پر ہُݨ میماں کۄک چُکّی پِچھّے-پِچھّے تُرِییاں پھِردِییاں۔ کَیمرِیاں والے پھۄٹُۄ لاہُݨۄ نی ہٹدے۔ پِںڈّ والے مَینُۄں پھَۄجُۄ کہِںدّے سی٬ اخباراں والے بابا پھَۄجا سِںگھّ لِکھی جاںدے ہن۔ اُسنے کِہا٬ “اِہ سبھ کُجرت دی کھیڈ اےَ۔” کُدرت نُۄں اُہ کُجرت کہِ رِہا سی!

گلّامباتاں کردِیاں مَیں نۄٹ کِیتا کِہ بابا پھَۄجا سِںگھّ اںدّر اجے وی شَۄںکی بںدّا چھُپِیا بَیٹھا سی۔ اُہنے سۄنے دا کڑا پائِیا ہۄئِیا سی تے سُنہِری گھڑی بدھّی ہۄئی سی۔ گھڑی ماڑی مۄٹی نٔہِیں٬ راڈۄ سی جۄ ساڈھے تِنّ سَۄ پَۄںڈ دی لئی سی۔

پھَۄجا سِںگھّ دے جِیون وِچّ بڑے اُتراء چڑھا آئے۔ دُکھّ وی بھۄگِیا تے سُکھّ وی ماݨِیا۔ گُمنام وی رِہا تے مشہُۄر وی ہۄئِیا۔ اُسنے کِہا کِہ بںدّا ٹھۄہکر کھادھے بِناں نہِیں سُدھردا۔ اُسنے خُد جِیون وِچّ ٹھۄہکراں کھادھِییاں۔ اُہدے اںدّر چھُپے ہۄئے چںگّیرے بھوِکھّ نیں اُہنُۄں لمّا سماں جِئۄُںدا رکھِّیا۔ بابا اجب اِنسان سی۔ بذُرگاں دا رۄل ماڈل تے بںدّے دے بُلںدّ جیرے دی جِئۄُںدی جاگدی مِسال۔ سِرڑی٬ مِہنتی تے مںذِّلاں مارن والا مہاںرتھی۔ بُلّے شاہ ورگی مست تبِیئت دا مالک تے شاہ ہُسَین جِہا پھکّر۔ سہِجتا٬ سُہِردتا٬ مسُۄمِیئت تے بھۄلیپن دی مُۄرت۔ اُہدِییاں گلّاں سِدھِّییاں سادِییاں٬ بھۄلِییاں تے نِرچھل ہن۔ ہاسا ٹھٹھّا کرنا اُہدا سُبھاء سی٬ جِس نال ہسّدے دِییاں اکھّاں چھلک پَیںدِییاں۔

اُہ رَۄݨکی بںدّا سی۔ سِرے دا گالڑی۔ بیپھِکر٬ بیپرواہ٬ بیباک٬ دانی اتے دئِیاوان۔ اُہنے گُمّنامی وِچّ چلّ وسݨا سی جے دَۄڑن ناں لگدا۔ دَۄڑاں لائُݨ نال اُہ مرنۄ بچ گِیا۔ غمغِینی وِچّۄں نِکل کے جِئۄُںدِیاں وِچّ ہۄ گِیا۔ بُڈھّیوارے دَۄڑاں وِچّ پَے کے اُہنے پُۄرے وِشو وِچّ بلّے-بلّے کروائی۔ اُس نُۄں 2004, 2008 تے 2012 دِییاں اۄلمپِّک کھیڈاں دی مِشال لَے کے دَۄڑن دا ماݨ مِلِیا۔ بابے نُۄں برتانِییا دی مہاراݨی الَیذابَیتھّ نیں سَۄ سال دا سِینِیئر سِٹِیذن ہۄ جاݨ دی ودھائی دِتّی تے شاہی مہِلاں وِچّ کھاݨے ’تے سدِّیا۔ مہاراݨی نُۄں مِل کے اُہ ہۄر جوان ہۄ گِیا!

پھَۄجا سِںگھّ پُنّ دے کارجاں لئی دَۄڑدا رِہا۔ چَیرٹی لئی اِکٹھّے ہۄئے پَیسِیاں وِچّ تھۄڑھے بہُتے آپݨے ولّۄں وی پائُںدا رِہا۔ 2003 وِچّ اُہ نِئۄُیارک دی مَیراتھن ’سِکھّ پچھاݨ’ لئی دَۄڑِیا۔ ٹۄراںٹۄ دی واٹر پھرںٹّ ہاپھ مَیراتھن اُہ گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ چِلڈرن پھائۄُںڈیشن لئی دَۄڑِیا۔ اُس بارے اُسدے پیںڈُۄیاں نیں دۄ کوِتاواں جۄڑِییاں: ادرک دی تری دا کمال تے پھَۄجا سِںگھّ سردار دی ہَے اِکّ وکھّری شان٬ اِسدے کرتب دیکھ کے دُنِییا ہۄئے ہَیران …۔

پھَۄجا سِںگھّ لںڈّن اۄلمپِّک-2012 دی مِشال لَے کے دَۄڑِیا تاں رستے وِچّ چھبِیلاں لگّ گئیِیاں سن اتے لںگّر لائے گئے سن۔ اِئۄں چھبِیلاں اتے لںگّر پہِلی وار اۄلمپِّک کھیڈاں دے اںگّ بݨے۔ وِیہوِیں سدی وِچّ پگّاں داڑھِییاں والے پھَۄجِییاں اتے ہاکی دے کھِڈارِییاں نیں سِکھّ سرُۄپ دی پچھاݨ باکی دُنِییا نُۄں کرائی سی۔ اِکِّیوِیں سدی دے ارمبھّ وِچّ پگّ داڑھی دی جِنّی پچھاݨ بابا پھَۄجا سِںگھّ نیں کرائی٬ اُنّی ہۄر کِسے نیں نہِیں کرائی۔ پھَۄجا سِںگھّ آپ کہِںدّا سی کِہ میری پچھاݨ اُنّی میرے دَۄڑن کرکے نہِیں٬ جِنّی پگّ داڑھی کرکے ہَے۔ اِہۄ کارن ہَے کِہ اُہ کدے نںگّے سِر نہِیں سی دَۄڑِیا تے کدے داڑھی نہِیں سی بنّہی۔

پھَۄجا سِںگھّ دا کہِݨا سی کِہ اُہ کُدرت دے رںگّاں وِچّ راذی ہَے۔ اُہ پْرہیذگار سی٬ سِرڑی سی٬ سِدکی سی تے لۄبھ لالچ تۄں پرے سی۔ کہِںدّا سی٬ “کمائُݨ نُۄں تاں بھاویں مَیں مِلِیئن ڈالر کما لواں پر کرنے کی آ؟ لۄڑ جۄگا ربّ دا دِتّا بہُت کُجھ ہَے۔ تںدّرُستی چاہِیدی اےَ۔ جِسدے کۄل تںدّرُستی اےَ٬ اُہدے کۄل سارِییاں دَۄلتاں۔”

کِتھّے پھَۄجا سِںگھّ تے کِتھّے کرۄڑاں رُپئے `کٹھّے کرن والے نیتا تے وڈّے اپھسر! اُہ کرۄڑاں رُپئے کۄل ہۄݨ دے باوجُۄد نہِیں رجّدے جدۄں کِہ پھَۄجا سِںگھّ بِناں بَیںک بَیلَیںس دے ہی رجِّیا پُجِّیا سی۔ جے اُہ چاہُںدّا تاں مَیراتھن دَۄڑاں دے سِر ’تے جِنّے مرذی کما لَیںدا۔ اُسنے لمّی دَۄڑ دا رِکارڈ ہی نہِیں رکھِّیا٬ بیلۄڑی مائِیا دے تِیاگ کرن دا رِکارڈ وی رکھِّیا!

آخری مُلاکات وِچّ مَیں پُچھِّیا سی٬ “اجّکلّہ کی مہِسُۄس کردے اۄ؟”

“ربّ دا شُکر اےَ۔ کدے چِتّ چیتے وی ناں سی کِہ اُہ اَینِییاں رہِمتاں دی برکھا کریگا۔ جدۄں مَیں سدمے وِچّۄں گُذر رِہا سی تاں اُہنے میرے اںدّر دَۄڑن دی چُیاتی لائی اتے آپݨی بُکّل وِچّ سمۄ لِیا۔ مَیں کدے لالچ لئی نہِیں دَۄڑِیا۔ جۄ پَیسا دھیلا دَۄڑاں وِچّۄں مِلِیا٬ اُہ چَیرِٹی دے لیکھے لا ’تا۔ سۄچداں کھَۄرے کِسے اُس غرِیب دا وی بھلا کِیتا ہۄئۄُ٬ جِسدِییاں اسِیساں نال مَیں دَۄڑی جا رِہاں۔”

پھَۄجا سِںگھّ دی جِیون کہاݨی دا سار ہَے کِہ بںدّے دے جِیون وِچّ کِنّے وی دُکھّ کِئۄں ناں آئے ہۄݨ تے اُہ کِڈّی وی اُمر دا کِئۄں ناں ہۄ گِیا ہۄوے٬ جے اُہ ہِمّت دھار لوے تاں کُچھ دا کُچھ کر سکدا ہَے۔ جۄ کُجھ بابا پھَۄجا سِںگھّ نیں کِیتا اُہ آئُںدِییاں پِیڑھِییاں لئی راہدسیرا بݨِیا رہیگا۔ بابا پھَۄجا سِںگھّ نُۄں جاںدی وار دی پھتِہ٬ پْرݨام اتے سلام!

*    *    *    *    *