نِرںجّݨ سِںگھّ دے دۄ دھِییاں سن٬ دۄنۄں ہی اُہدے ساہِیں جِئُںدِییاں سن۔ اُسدی پتنی پْرِیتم کَۄر بھاویں کدے کدے گھر پُتّر ناں ہۄݨ کارن جھۄرا کردی٬ ربّ اگّے پُتّر دی دات لئی ارداساں وی کردی پر نِرںجّݨ سِںگھّ آپݨی پتنی دی چِںتّا نُۄں ہاسے وِچّ ٹالدِیاں کہِںدّا٬ “پْرِیتم کَۄرے٬ ساڈے لئی تاں دھِییاں ہی پُتّراں تۄں گھٹّ نہِیں٬ تُۄں ویکھدی نہِیں پُتّاں والِیاں دے ہال؟ ماں-باپ دے گلھ گُۄٹھا دیݨ تک جاںدے نیں۔ کِسے بھاگاں والِیاں دا پُتّ ہی سُلگّ نِکلدَے۔ رۄذ سُݨدے ہاں پُتّاں والِیاں دے دُکھّ۔ ہُݨ تاں سروݨ پُتّاں دِییاں بہِںگِّییاں وی اُداس نیں۔ اجّ کلّہ دے مُںڈّے-کھُںڈّے ماں-باپ دے پَیرِیں ہتھّ نہِیں لائُںدے٬ سگۄں گردناں نُۄں ہتھّ پائُںدے نیں۔ بِردھ آشرم اَۄلاداں دی بیرُکھی٬ نِرادر اتے تںگّ پْریشان ہۄئے بذُرگاں نُۄں سامبھݨ لئی ہی تاں تھاں-تھاں کھُلّہ رہے نیں۔”
“نہِیں جی٬ درئسل اَۄرت اُنّی دیر آپݨے آپ نُۄں سمپُّۄرن نہِیں سمجھدی جدۄں تک اُہدی کُکھّۄں پُتّر ناں جمّے۔ دھِییاں تاں بیگانا دھنّ نیں۔ دِناں وِچّ مُٹِیار ہۄ کے بِگانے گھر جا وسدِییاں نیں٬ اَیویں تاں نہِیں دھِییاں نُۄں بِگانا دھن کِہا جاںدا؟” پْرِیتم کَۄر نیں وِہڑے وِچّ کھیڈدِییاں دھِییاں ولّ وِہںدِّیاں ہئُکا بھرکے گلّ نُۄں اگاںہ تۄرِیا٬ “نالے جی٬ دھِییاں پالݨِییاں اَۄکھِییاں نہِیں٬ سمبھّالݨِییاں اَۄکھِییاں نیں …۔”
نِرںجّݨ سِںگھّ نیں پْرِیتم کَۄر دی گلّ کٹدِیاں کِہا٬ “ہُݨ ذمانا بدل گِیا ہَے٬ ماپے مُںڈِّیاں دی ترہاں دھِییاں دی لۄہڑی منّائُںدے نیں۔ دھِییاں تاں لچھّمی دا رُۄپ ہُںدِّییاں نیں۔ دھِییاں ماپِیاں دی جِنّی سیوا کردِییاں نیں٬ پُتّ تاں اُہدے پا-پاسک وی نہِیں۔”
“پھِر وی جی٬ دھِییاں والے گھر تاں ہر ویلے ڈر دا پْرچھاواں رہِںدَّے٬ درِںدِّیاں دِییاں بھَیڑِییاں نذراں تۄں بچاکے رکھّݨا بڑا مُشکل ہَے۔ بھاویں ہالاں نِیاݨِییاں نیں پر مَیں تاں اِنہاں دا بھۄرا وِساہ نہِیں کھاںدی۔ اِنہاں نُۄں اِکلِّییاں گھر چھڈّ کے کِتے جاݨ نُۄں وی رُۄہ نہِیں کردی۔”
نِرںجّݨ سِںگھّ نیں دھِییاں دا ڈٹ کے پکھّ لَیںدِیاں پھِر گلّاں دی لڑی نُۄں اگاںہ تۄرِیا٬ “باہرۄں کمّ تۄں تھکِّیا ہارِیا جدۄں مَیں گھر پرتداں تاں سچّ منّی٬ جدۄں اِہ دۄنۄں بھجّ کے مَینُۄں لِپٹ جاںدِییاں نیں٬ میرا سارا تھکیواں لہِ جادَیں۔ اِئۄں لگدا ہَے جِویں دُنِییاں دی ساری دَۄلت میری جھۄلی وِچّ پَے گئی ہۄوے۔ ہالاں اِنہاں دی اُمر ہی کی ہَے؟
چھۄٹی ریشما چھے سال دی اتے پْرِیتما اٹھّ سال دی۔ دۄنۄں دھِییاں بڑِییاں سُلگّ نیں۔ کلّہ مَیں سکُۄل گِیا سی۔ ماسٹر جی دۄناں دِییاں تارِیپھاں کردے نہِیں سی تھکّدے۔ سچِّیں بڑا من کھُش ہۄئِیا۔”
“پھِر وی جی٬ جے ربّ دھِییاں دی پِٹھّ ڈھکݨ لئی پُتّ دے دیوے …۔” ماں وار وار پُتّر پْراپتی لئی ترلا لَے رہی سی۔
“لَے پھِر سُݨ, جدۄں آپݨے دُۄجی کُڑی ہۄئی سی ناں٬ مَیں مایُۄس جِہا ہسپتال دے باہر کھڑھا سی۔ تیرے اُداس چِہرے دا اسر میرے ’تے وی ہۄ گِیا سی۔ مَینُۄں نِڈھال جِہا ویکھکے پرلے وِہڑے دا اُجاگر میرے کۄل آ گِیا۔ میری اُداسی دا سببّ پُچھّݨ ’تے اُہنے میرے مۄڈھے ’تے ہتھّ رکھّکے کِہا٬ “میرا پلِیا پلائِیا 16 سالاں دا مُںڈّا مَیں تیری جھۄلی پائُݨ نُۄں تِیار ہاں۔ نال پںجّاہ ہذار رُپئِیا وی دے دُۄں۔ سالے نیں ساڈی تاں جُۄن اَۄکھی کر رکھّی اےَ۔ نِتّ کۄئی ناں کۄئی اُدھمُۄل کھڑھا رکھّدَے۔ رۄذ دۄ تِنّ اُلامبھے آ جاںدے نیں۔ میرے اتے تیری بھرجائی نال سِدھّے مُۄںہ گلّ ہی نہِیں کردا۔ ہُݨ تۄں ہی نشِیاں ولّ وی مُۄںہ مارن لگّ گِیا۔ پۄٹا پۄٹا دُکھی آں اسِیں ...۔ اجِہی اَۄلاد نالۄں تاں اُۄںئی چںگّا۔ اِہۄ جِہی اَۄلاد کی رگڑ کے پھۄڑے تے لائُݨی اےَ؟” اِہ کہِںدِّیاں اُہ پرنے دے نال آپݨے اتھّرُۄ پُۄںجھݨ لگّ پِیا۔ میرے دۄنۄں ہتھّ دِلاسے لئی اُہدے مۄڈھے ’تے چلے گئے۔”
پھِر نِرںجّݨ سِںگھّ نیں گلا ساپھ کردِیاں گلّ نُۄں اگاںہ تۄرِیا٬ “اجّ کلّہ اِکلّے اِکلّے پُتّ نیں٬ چار کھُڈّاں ویچکے اُنہاں نیں وِدیشاں نُۄں جاݨ دا راہ پھڑِیا ہۄئِیا ہَے۔ پِچھّے رہِ جاںدے نیں اِکلّے ماں-باپ۔ کئی وارِیں تاں اُہ ماں-باپ دے گُذر جاݨ ’تے مۄڈھا دیݨ لئی وی نہِیں آئُںدے٬ کہِ دِںدّے نیں جَۄب تۄں چھُٹّی نہِیں مِلدی۔ پھِر کِسے رِشتیدار نُۄں سُنیہا دِںدّے نیں۔ بھۄگ پا دِئۄ٬ کھرچا مَیں بھیج دِیاںگا۔” اِہ کہِںدِّیاں نِرںجّݨ سِںگھّ اُداس ہۄ گِیا۔ اُداسی دا بُلّا اُہدی پتنی ولّ وی چلا گِیا سی۔ دۄنۄں دھِییاں ہالاں سکُۄلۄں نہِیں سی پرتِییاں۔ اُسنے مِتھ لِیا سی کِہ آپݨی پتنی دے من اںدّر پُتّر پْراپتی دے جھۄرے نُۄں اُہ اجّ دُۄر کرکے ہی رہیگا۔ اُسنے گمبھِّیر ہۄ کے پتنی ولّ وِہںدِّیاں کِہا٬ “ہالاں کُجھ دِن پہِلاں ہی اِکلَۄتا پُتّ آپݨی ماں دِییاں ہڈِّییاں پسلِییاں تۄڑکے اُس نُۄں گٹھڑی وِچّ بنّہ کے نہِر وِچّ سُٹّݨ جا رِہا سی٬ پںچّائِت مَیمبر نُۄں پتا لگّ گِیا۔ اُسنے تھاݨے اِتلاہ دِتّی۔ پُلِس نیں اُس نُۄں مَۄکے ’تے گْرِپھتار کر لِیا۔ بذُرگ ماں نُۄں ہسپتال وِچّ داکھل کروائِیا ہَے٬ اُہ ذِںدّگی مَۄت دی جںگّ لڑ رہی اےَ۔”
“ڈُبّ جاݨے نیں جنمداتی نال اجِہا ذُلم کِئۄں کِیتا؟”
“اِس لئی کِہ اُہ اُس نُۄں نشے کرن تۄں ورجدی سی اتے پُتّ رۄذ دی ٹۄکاٹاکی تۄں تںگّ آ گِیا سی۔”
’واہگُرُۄ واہگُرُۄ‘ کہِںدِّیاں پْرِیتم کَۄر نیں اُپّر ولّ ہتھّ جۄڑ دِتّے۔
“ہُݨ تاں ذمانے نُۄں اُںئی اگّ لگّی پئی اےَ۔ باپ دوائی لئی ڈُچکدَے۔ پُتّ نُۄں ترلے نال دوائی لِیائُݨ لئی کہِںدَّے۔ پر بھلا اُہدے کۄل وِہل کِتھّے۔ ہاں٬ پِچھّۄں بُڑھے دے بھۄگ ’تے آپݨی بلّہے بلّہے کروائُݨ لئی ہذاراں رُپئے کھرچ کر دیویگا۔ شردھاںجلِییاں سمیں بُلارے گُذرن والے بذُرگ دا ماڑا مۄٹا اپھسۄس کرکے پُتّ دا گُݨگاݨ کردِیاں اُس نُۄں سروݨ پُتّ کہِݨ وِچّ کۄئی کسر نہِیں چھڈّدے۔”
کُجھ پلاں دی کھامۄشی تۄں بائد نِرںجّݨ سِںگھّ نیں پتنی نُۄں مُکھاتِب ہُںدِّیاں رام کہاݨی نُۄں اگاںہ تۄردِیاں کِہا٬ “رائِمںڈّ کپّڑے دا وڈّا وِئُپاری٬ جِسنے اِکّ تھاں تۄں دُۄجی تھاں جاݨ لئی آپݨا ہوائی جہاذ رکھِّیا ہۄئِیا سی٬ اِس ویلے کِرائے دے مکان وِچّ رہِ رِہا ہَے۔ اُسدے پُتّ نیں ساری جائِداد ’تے کبذا کرکے باپ نُۄں گھرۄں کڈھّ دِتّا ہَے۔ اِس ترہاں ہی ہائی کۄرٹ دے رِٹائِرڈ چِیپھ جسٹِس نیں آپݨے اِکلَۄتے پُتّ دِییاں کمِینِییاں ہرکتاں تۄں دُکھی ہۄ کے ہائیِکۄرٹ وِچّ آپݨی اتے پتنی دی رکھِّیا لئی اپِیل کِیتی سی۔ اِہۄ جِہے وِئکتی تاں دُہائی پا کے کہِںدّے نیں کِہ اسِیں اجِہی اَۄلاد نالۄں اَۄںت ہی چںگّے سی۔”
ہُݨ پْرتم کَۄر چُپّ کر گئی۔ اُسنے اِہ دْرِڑھ سںکّلپ کر لِیا کِہ اُہ مُڑکے پُتّر پْراپتی والا ذِکر نہِیں کریگی۔
دۄنۄں لڑکِییاں پڑھائی٬ کھیڈاں اتے سبھِّیاچارک گتِیوِدھِییاں وِچّ وی مۄہری بھُۄمِکا نِبھائُںدِییاں سن۔ پَۄڑی در پَۄڑی چڑھدِیاں اُنہاں دۄناں نیں اگّڑ-پِچھّڑ سکُۄل دی پڑھائی پُۄری کر لئی۔
دھِییاں دی اِچھّا انُسار اُنہاں نُۄں اُچیری پڑھائی لئی کالج داکھل کروا دِتّا گِیا۔ پڑھائی وِچّ ہُشِیار ہۄݨ کارن دۄنۄں بھَیݨاں بی.اَیڈّ کرن اُپرںتّ وکھّ وکھّ سرکاری سکُۄلاں وِچّ ادھِیاپک لگّ گئیِیاں۔ گھر دِییاں ذِمّیوارِییاں٬ ماپِیاں دی سمبھّال اتے پرِوار دی اِذّت نُۄں بچائی رکھّݨ وِچّ وی اُہ کۄئی کسر نہِیں سی چھڈّدِییاں۔ ہُݨ تاں ماں وی کہِݨ لگّ پئی سی کِہ ساڈِییاں دھِییاں تاں پُتّاں نالۄں وی دۄ کدم اگّے نیں۔ یۄگ سماں آئُݨ ’تے دۄناں دھِییاں دے چںگّے ورہ لبھّ کے وِیاہ وی کر دِتّا۔ ڈۄلی چڑھن ویلے بھُبِّیں رۄںدِییاں دھِییاں نیں ماں-باپ دے گل لگّدِیاں گچّ بھر کے کِہا٬ “کدے آپݨے آپ نُۄں اِکلِّیاں مہِسُۄس ناں کرنا٬ تُہاڈے لگِّیا کںڈّا وی سانُۄں پِیڑ دیویگا۔ تُہاڈی دِتّی سِکھِّیا ’تے پُۄری ترہاں امل کرنا ساڈا پھرذ ہَے۔ جدۄں وی لۄڑ پئی٬ تُہاڈے ادھّے بۄل ’تے بھجِّییاں آواںگِییاں۔”
دۄنۄں بھَیݨاں آپݨے آپݨے سہُرے گھر رںگّی وسدِییاں سن۔ اِکّ دِن دۄناں دھِییاں نُۄں اُنہاں دی ماں دا سُنیہا مِلِیا٬ “تھۄڈا ڈَیڈی کھاسا ڈھِلَّے٬ کھادھا پِیتا ہذم وی نہِیں ہُںدّا۔ چجّ نال رۄٹی وی نہِیں کھاںدَے۔”
دۄنۄں دھِییاں سُݨکے بھجِّییاں آئیِیاں۔ ڈاکٹراں تۄں چَیکّئپ کروائِیا۔ دسّے ٹَیسّٹ کروائے۔ اُدۄں اُہ اںتّاں دِییاں مایُۄس ہۄ گئیِیاں جدۄں ڈاکٹر نیں دسِّیا کِہ اُسدِییاں دۄنۄں کِڈنِییاں کھراب ہۄ گئیِیاں نیں۔ اِکّ کِڈنی بدلݨ لئی کِسے ہۄر دی کِڈنی لائُݨی پویگی۔ بھاری کھرچ سمبّںدھّی وی دسّ دِتّا۔ دۄنۄں بھَیݨاں آپݨے بابل دی ذِںدّگی دے کھترے نُۄں بھامپدِیاں اِکّ وار تاں سُنّ ہۄ گئیِیاں۔ اتھّرُۄیاں بھِجّی اواذ وِچّ دھِییاں نیں آپݨے پتِییاں اتے سہُرے پرِواراں نُۄں دسِّیا۔ دۄناں دے پتی وی ہسپتال پُجّ گئے۔ دۄناں نیں آپݨے آپݨے پتِییاں نُۄں کھُۄن دے اتھّرُۄ کیردِیاں کِہا٬ “ساڈا بابل ساڈا جِیون ہَے۔ ساڈے لئی آپݨی ذِںدّگی وار کے وی اِنہاں نُۄں بچائُݨا شُبھ کرم ہۄویگا۔ اسِیں اِنہاں بِناں …۔”
دۄناں دے پتِییاں نیں اُنہاں نُۄں ہَۄسلا دِںدِّیاں کِہا٬ “اِس دُکھّ دی گھڑی وِچّ اسِیں تُہاڈے نال چٹان واںگ کھڑھے ہاں۔”
پھِر دھِییاں نیں تُرںتّ پھَیسلا لَیںدِیاں کِہا٬ “ساڈے وِچّۄں اِکّ آپݨی کِڈنی دان کریگی اتے دُۄجی اِلاج دا سارا کھرچا آپݨے سِر لویگی۔”
وڈّی دھی نیں آپݨی چھۄٹی بھَیݨ دا ہتھّ گھُٹّ کے پھڑدِیاں کِہا٬ “مَیں تَیتھۄں وڈّی ہاں٬ بابل نُۄں کِڈنی دان دیݨی میرا پھرذ ہَے۔”
اِس پھَیسلے اُتّے سہُرے پرِوار اتے پتِییاں دی مۄہر لگّ گئی۔ ماں نُۄں پتا لگّݨ ’تے اُسنے ڈاڈھے ہی مۄہ نال آپݨِییاں دھِییاں ولّ ویکھِیا۔
اِلاج شُرُۄ ہۄ گِیا۔ دۄناں دے لۄڑِیںدے سارے ٹَیسّٹ کِیتے گئے۔ سارے ٹَیسٹاں تۄں بائد لڑکی کِڈنی دیݨ دے یۄگ پائی گئی۔ نِشچِت دِن اپْریشن ہۄئِیا۔ اپْریشن تھِیئیٹر تۄں باہر ماں٬ دھی٬ جوائی اتے ہۄر رِشتیدار کالجے تے ہتھّ دھرکے اپْریشن کامیاب ہۄݨ دی دُیا کر رہے سن۔ کئی گھںٹِّیاں دے اپْریشن تۄں بائد ڈاکٹراں ولّۄں ’اپْریشن کامیاب‘ دا سُنیہا مِلݨ ’تے سارِیاں دے چِہرِیاں اُتّے مُسکراہٹ اٹھکھیلِییاں کر رہی سی۔
تِنّ کُ مہِینے اُہ ہسپتال وِچّ رہے۔ پھِر اِکّ دِن ماں نیں گھر دے مَیمبراں کۄل پْرگٹاوا کِیتا کِہ نال والے کمرے وِچّ چںگّے کھاںدے پِیںدے گھر دا 60 کُ ورہِیاں دا وِئکتی دۄنۄں کِڈنِییاں کھراب ہۄݨ کارن داکھل ہَے۔ دۄںہ پُتّاں دا باپ ہَے اُہ۔ اُنہاں وِچّۄں اِکّ وِیاہِیا ہۄئِیا ہَے۔ ڈاکٹر نیں دۄناں پُتّاں نُۄں آپݨے باپ لئی کِڈنی دا پْربںدھّ کرن لئی کِہا۔ دۄنۄں بھرا جدۄں آپس وِچّ اِس سمبّںدھّی سلاہ مشورا کرن لگّے تاں وڈّے دی گھر والی نیں کُرخت جِہی بھاشا وِچّ آپݨے دِئُر نُۄں کِہا٬ “میرا گھر والا تاں کِڈنی کڈھوائُںدا نہِیں٬ جے اپْریشن سمیں اِہنُۄں کُجھ ہۄ گِیا تاں مَیں ساری اُمر رںڈّیپا کِویں کٹُّۄں؟ چھۄٹِیا٬ تُۄں ہالے کُیارا ہَیں۔ اِہ کمّ تُۄں کر۔ - اگِّئۄں چھۄٹا بِفر کے بۄلِیا - سارا پَیسا ٹکا تاں تُسِیں سامبھدے رہے ہۄں٬ ہُݨ لۄڑ ویلے مۄک مارن لگّ گئے۔ جے کِڈنی دیݨ نال وڈّے نُۄں کُجھ ہۄ سکدا ہَے٬ تاں مَینُۄں کِئۄں نہِیں؟ جے اپْریشن ٹھِیک وی ہۄ گِیا پھِر اِکّ کِڈنی کرکے مَینُۄں تاں ساک وی نہِیں ہۄݨا۔ میرا کۄرا جواب اےَ۔ - اِںج دۄناں نیں ہی کِڈنی دیݨ تۄں جواب دے دِتّا اتے اُنہاں دا باپ ذِںدّگی اتے مَۄت دی لڑائی لڑ رِہا ہَے۔”
پھِر جِس دِن دھِییاں دے بابل نُۄں پُۄری ترہاں تںدّرُست ہۄݨ تۄں بائد ہسپتال وِچّۄں چھُٹّی مِلی٬ اُسے دِن دۄناں پُتّاں دا باپ پُتّاں دی کھُدگرذی٬ اکْرِتگھݨتا اتے پاݨِیئۄں پتلے رِشتے دی مار دا شِکار ہۄ کے دم تۄڑ گِیا۔
ہسپتال دے اِکّ گیٹ راہِیں دھِییاں آپݨے تںدّرُست ہۄئے بابل نُۄں ’ذِںدّگی ذِںدّاباد‘ کہِںدِّیاں گھر لَے کے جا رہِییاں سن۔ سُہاگݨ ماں ڈاڈھے ہی مۄہ نال آپݨِییاں پُتّاں نالۄں پِیارِییاں دھِییاں ولّ ویکھ رہی سی۔ دُۄجے گیٹ راہِیں دۄںہ پُتّاں دے باپ دی ارتھی دے نال رِشتِیاں دا جناذا وی نِکل رِہا سی۔
*****