پںجّاب دا دُکھاںتمئی پکھّ اِہ ہَے کِہ نشِیاں کارن بہُت سارے جِمِیںدار٬ سنئتکار٬ وِئُپاری اتے مذدُۄر ورگ نال سبںدھّت گھراں دے چُلّہے ٹھںڈھّے ہۄ گئے ہن۔ سَیںکڑے وِگھّے ذمِین دے مالکاں دی ہالت ککھّۄں ہَۄلی اتے پاݨِیئۄں پتلی ہۄ گئی ہَے۔ لڑکِییاں جوانی دی دہِلِیذ پار کر چُکِّییاں ہن٬ پر نشئیِیاں نُۄں سِرپھ اتے سِرپھ آپݨے نشے دے پھِکر تۄں بِناں پرِوارک ذِمّیوارِییاں دی کۄئی پرواہ نہِیں اتے اِسے کارن دھِییاں ڈۄلی وِچّ بَیٹھݨ لئی ترس رہِییاں ہن۔ جے چاچے-تائے جاں نانکا پرِوار لڑکی لئی یۄگ ور دی تلاش کردے ہن تاں اگاںہ نشئی باپ دا پتا لگّ جاݨ کارن لڑکے والے ہتھّ کھِچّ لَیںدے ہن۔ اجِہی ستھِتی پںجّاب دے گبھّرُۄیاں دی ہَے۔ نشِیاں کارن کںگّال ہۄئے پرِوار دی ناں کۄئی دھی لَیݨ لئی تِیار ہُںدّا ہَے اتے ناں ہی مُںڈّے نُۄں رِشتا کرن لئی کۄئی بہُڑدا ہَے۔ ماں دِییاں سِسکِییاں٬ رِشتیداراں اتے میل-گیل والِیاں دے کِیتے ترلے وی کۄئی اسر نہِیں کردے۔ نشا چھُڈائۄُ کیںدر دے نِردیشک ہُںدِّیاں انیکاں ہِردیویدھک کہاݨِییاں ساہمݨے آئیِیاں ہن۔

ذِلہا سںگّرُۄر دے اِکّ پِںڈّ دا 45 کُ سال دا نشئی آپݨے اِلاج لئی آئِیا۔ کائُںسلِںگّ اُپرںتّ پتا لگِّیا کِہ اُہ مَیڈِیکل نشے دے نال نال چِٹّے دی ورتۄں وی کردا سی۔ نشِیاں کارن اُہ آپݨے چھے کِلّے ذمِین گہِݨے کر چُکِّیا سی۔ باکی بچدے دۄ کِلّے پتنی نیں رَۄلا پا کے آپݨے ناں کروا لئے۔ ہُݨ وِچاری پتنی گھر دۄ مجھّاں رکھّ کے دۄدھی نُۄں دُدھّ ویچکے گھر دا گُذارا چلا رہی سی۔ اِکّ دِن کِسے ذرُۄری کمّ اُس اَۄرت نُۄں پیکِیں جاݨا پَے گِیا۔ اِس نُۄں سُنہِری مَۄکا سمجھ کے نشئی نیں دۄناں مجھّاں نُۄں ویچ دِتّا اتے نشِیاں کارن چڑھِیا کرذا اُتار کے باکی بچے پَیسِیاں نال کُجھ دِناں دا ’سٹاک‘ اِکٹھّا کر لِیا۔ واپس آئُݨ ’تے کھالی کِیلے ویکھ کے پتنی دا تراہ نِکل گِیا اتے اُہ دُہتھّڑ مار کے کہِ رہی سی٬ “کِہڑے جنم دا وَیر کڈھّ رِہا ہَیں تُۄں ساڈے نال؟ جواکاں نُۄں جِہڑے چار چھِلّڑ جۄڑ کے مَیں رۄٹی کھوائُںدی سی٬ تَیں تاں اُس اُتّے وی ڈاکا مار’تا۔ دِن رات مَیں تے جواک ڈںگّراں دا گۄہا کُۄڑا کردے سی۔ کھیتۄں پٹھّے مَیں لِیائُںدی٬ پھِر کِتے ...۔ تُۄں کُجھ کرن دی تھاں ساڈے ڈھِڈّ وِچّ لتّ کِئۄں ماری؟”

اُہی اَۄرت آپݨے پتی دا اِلاج کروائُݨ ویلے ترلے نال کہِ رہی سی٬ “ہاڑا جی! مَیں تھۄڈے مُۄہرے ہتھّ بنّہدی ہاں٬ اِس نُۄں ٹھِیک کر دِئۄ۔ اِلاج دے سمیں جے اِہ مر وی جاوے تاں سانُۄں دسّݨ دی لۄڑ نہِیں٬ اِہنُۄں اِتھّ ہی سِوِیاں وِچّ پھُۄک دِئۄ۔ لکّڑاں دے پَیسے مَیں دے دُۄں۔” اُس اَۄرت دے کھُۄن دے اتھّرُۄ تھمّہݨ وِچّ نہِیں سن آ رہے۔

نابھے تۄں بذُرگ پتی پتنی آپݨے وِیہ سال دے پُتّ نُۄں لَے کے آ گئے۔ پُتّ نیں جِتھّے نشِیاں کارن آپݨا سرِیر برباد کر لِیا سی٬ اُتھّے ہی ماں-باپ دِییاں چِںتّاواں وِچّ وادھا کرکے اُنہاں نُۄں سمیں تۄں پہِلاں ہی بُڈھّا کر دِتّا سی۔ اَۄرت نیں آپݨے پتی دی ہاذری وِچّ آپݨی دُکھّ بھری کہاݨی دسّدِیاں کِہا٬ “اِس مُںڈّے نیں تِݨکا-تِݨکا کرکے جۄڑِیا گھر برباد کر دِتَّے٬ سانُۄں کاسے جۄگا نہِیں چھڈِّیا۔ اِہدے کارن کۄئی رِشتیدار وی گھر نہِیں آئُںدا۔” کُجھ رُک کے اُسنے ہٹکۄرِیاں بھری اواذ وِچّ پھِر دسّݨا شُرُۄ کِیتا٬ “اِہدی سۄنے ورگی پتنی اِہدے غم وِچّ ہی مر گئی۔ بڑی سِیاݨی اتے سُچارُۄ نُۄںہ سی۔ اُہدے مرن ویلے مَیں ربّ نُۄں اُلامبھا دے رہی سی کِہ تُۄں میری نُۄںہ نُۄں چُکّݨ دی تھاں اِس کمِینے نُۄں چُکّ لَیںدا۔ مَینُۄں بھۄرا غم ناں ہُںدّا۔ پھِر جی٬ اِکّ دِن اِہدے دُکھّ کارن مَینُۄں ہارٹ اٹَیک ہۄ گِیا۔ دُۄجے پُتّ اتے اُہدی پتنی نیں بھجّکے گڈّی لِیاںدی اتے مَینُۄں ہسپتال لَے کے جاݨ سمیں اِہ میرے کۄل گڈّی وِچّ آ کے بَیٹھ گِیا۔ ہسپتال داکھل ہۄݨ سمیں پتا چلِّیا کِہ اِہ جدۄں ہارٹ اٹَیک دی ہالت وِچّ میرے کۄل گڈّی وِچّ تھۄڑھی دیر لئی بَیٹھا سی٬ اُدۄں اِہ میرا پرس کھِسکا کے لَے گِیا سی۔ میرے اِلاج لئی وِیہ ہذار رُپئِیا میرے پتی نیں اِسے پرس وِچّ پا دِتّا سی۔” بذُرگ اَۄرت اتے اُسدے پتی دِییاں اکھّاں وِچّ اتھّرُۄ سن۔

اِکّ وِئکتی گڈّی وِچّ آپݨے نشئی پُتّ نُۄں لَے کے آئِیا۔ اُسدے نال اُسدے تِنّ چار نذدِیکی رِشتیدار وی سن۔ وِئکتی نیں اِکلِّیاں میرے نال گلّ کرنی چاہی۔ اُسنے دسِّیا کِہ اُہ پِںڈّ دا سرپںچّ ہَے۔ آلے دُیالے چںگّی پُچھّ پْرتِیت ہَے۔ پِںڈّ دے لۄک اِذّت وی کردے نیں۔ چار اپھسراں نال وی بَیٹھݨ-اُٹھّݨ اےَ۔ پر میرے نشئی مُںڈّے نیں مَینُۄں کاسے جۄگا نہِیں چھڈِّیا۔ میری اِذّت اِہنے مِٹّی وِچّ رۄل دِتّی اےَ۔ کمّ دا ڈکّا نہِیں تۄڑدا۔ شراب لئی ہر رۄذ پَیسے مںگّدَے۔ جے مَیں پَیسے نہِیں دِںدّا پھِر کںجّرکھانا کردا ہَے۔ جے پَیسے دے دیواں تاں پھِر دارُۄ پی کے کںجّرکھانا کرن وِچّ کۄئی کسر نہِیں چھڈّدا۔” پھِر اُسنے بیوسی دا بُتّ بݨکے رۄݨہاکی اواذ وِچّ دسِّیا٬ “ہُݨ تھۄڈے کۄلۄں کاہدا لُکۄ اےَ۔ اِہنے کئی وار شراب پی کے میرے ’تے اتے آپݨی ماں ’تے ہتھّ وی چُکِّیا ہَے۔ پِںڈّ دے لۄکاں اتے رِشتیداراں نُۄں اِہدی کرتُۄت دا پتَے۔ باہر دِییاں شلاماں نُۄں مَیں کی چٹّا؟ گھرے تاں آپݨے نشئی پُتّ تۄں چھِتّر کھاناں …۔” اِس تۄں پہِلاں کِہ مَیں اُس نُۄں دِلاسا دِںدّا٬ اُہ نِراشتا دا بُتّ بݨِیا آپݨی پگّ نال اتھّرُۄ پُۄںجھدا ہۄئِیا٬ “مَیں ٹھہِر کے آئُنا” کہِکے دپھتر تۄں باہر چلا گِیا۔

ذِلہا برنالا دے اِکّ پِںڈّ دا نشئی ہسپتال وِچّ نشا چھڈّݨ لئی داخل ہۄئِیا۔ کائُںسلِںگّ درمِیان اِہ گلّ سپشٹ ہۄ گئی کِہ اُہ رۄڈویذ وِچّ ڈرائیِور سی۔ ذِیادا نشے دا آدی ہۄݨ کارن ڈِئُٹی سمیں کُتاہی کردا رِہا٬ جِس کارن وِبھاگ نیں اُس نُۄں نَۄکری تۄں برکھاست کر دِتّا۔ نشِیاں دی آدت پہِلاں نالۄں وی ذِیادا ودھ گئی۔ گھر وِچّ پتنی٬ دۄ دھِییاں اتے اِکّ پُتّر! پر اُس نُۄں آپݨی کبِیلداری دے پھِکر دی تھاں سِرپھ آپݨے نشِیاں دا جُگاڑ پُۄرا کرن دی چِںتّا رہِںدّی سی۔ گھر وِچّ رۄذ کلیش رہِݨ لگّ پِیا۔ نشا کرکے نشئی رۄذ پتنی دی کُٹّمار کردا۔ رِشتیداراں نیں اُس نُۄں بہُت سمجھائُݨ دی کۄشِش کِیتی پر کۄئی اسر ناں ہۄئِیا۔ پتنی آپݨے بچِّیاں نُۄں نال لَے کے بھرے من نال پیکِیں جا بَیٹھی۔ اُس نُۄں داکھل کرن اُپرںتّ کِسے ہۄر مرِیذ راہِیں سانُۄں پتا لگِّیا کِہ اُہ آپݨی پتنی نال اِس گلّ تۄں سخت نراذ ہَے کِہ اُہ اُس نُۄں چھڈّ کے بچِّیاں سمیت پیکِیں کِئۄں بَیٹھی ہَے اتے اِس رںجِّش دا بدلا اُہ آپݨی پتنی نُۄں کتل کرکے لَیݨا چاہُںدّا ہَے۔ پر نال ہی اُس نُۄں اِہ وی ڈر سی کِہ کتل تۄں بائد جیلہ جاݨ سمیں اُہ نشِیاں کرکے اَۄکھا ہۄویگا۔ اِس کرکے ہی اُہ آپݨی سکِیم نُۄں یۄجنابدھّ ترِیکے نال پُۄرا کرن لئی ہی پہِلاں نشا چھڈّݨ لئی داخل ہۄئِیا تاں جۄ جیلہ وِچّ کۄئی اَۄکڑ ناں آوے۔ اُسدی اِس کھترناک یۄجنا دا پتا لگّݨ ’تے سمُچّے سٹاپھ نال مِیٹِںگّ کرکے اِہ پھَیسلا لِیا گِیا کِہ اُسدا نشا وی چھُڈوائُݨ ہَے اتے اُسدی اِہ گھاتک سۄچ وی بدلݨی ہَے۔ رۄذانا اُہدے نال دۄستاں واںگ گلّاں کردِیاں اُہنُۄں ذِںدّگی٬ پرِوارک سُکھّ٬ بچِّیاں دی سمبھّال٬ پتنی دی اہِمِیئت آدِ سبںدھّی دسّدے رہِںدّے۔ پھِر اِکّ دِن اُہ دپھتر وِچّ آ کے پھُٹّ پھُٹّ کے رۄݨ لگّ پِیا۔ پُچھّݨ ’تے اُسنے دسِّیا کِہ مَیں اِتھّۄں نشا مُکت ہۄ کے بھاری گُناہ کرنا سی۔ پر تُسِیں میرا اِرادا بدل دِتّا ہَے۔

اُس نُۄں ڈیڈھ کُ مہِینا اسِیں آپݨے کۄل رکھِّیا۔ تسلّی ہۄݨ ’تے اُسدی پتنی نُۄں وی نشا چھُڈائۄُ کیںدر وِچّ بُلائِیا۔ دۄناں دے گِلے شِکوے دُۄر کرکے اُنہاں نُۄں کھُشی کھُشی کیںدر تۄں وِداء کِیتا۔

ملیرکۄٹلا اِلاکے نال سبںدھّت اِکّ ادھّکھڑ اُمر دا نشئی نشا چھڈّݨ لئی داخل ہۄئِیا۔ آپݨی ذِںدّگی وِچّ نشِیاں کارن اُسنے چۄرِییاں٬ ٹھگِّییاں٬ لڑائیِیاں٬ جھگڑے سبھ کُجھ ہی کِیتا سی۔ اِسے کارن اُہ کئی وار جیلہ وی گِیا۔ اُسدی وِیاہُتا ذِںدّگی وی سپھل ناں رہی اتے اُسدی پتنی اُسدِییاں آدتاں تۄں تںگّ آ کے اُس نُۄں چھڈّ کے چلی گئی۔ اُہ سَیںٹر وِچّ اِکّ مہِینے تۄں ذِیادا سماں داخل رِہا اتے نشا چھڈّݨ اُپرںتّ اُسنے دسِّیا٬ “اِہ جِہڑے مَیں اَینے پاپ کِیتے٬ نشِیاں دا اَیبی بݨکے دیہ گالی٬ اِہدے پِچھّے اِکّ کارن اِہ وی سی کِہ میرے کۄئی بھَیݨ نہِیں ہَے۔ اُتسُکتا نال اِہ پُچھّݨ ’تے کِہ گُناہاں نال بھَیݨ ناں ہۄݨ دا کی سبںدھّ؟ اُسدا جواب سی٬ “دیکھۄ جی٬ جے گھر وِچّ بھَیݨ ہۄوے پھِر کِسے اَیر-گَیر نُۄں گھر تھۄڑھا واڑِیا جاںدا ہَے۔ گلت کمّ کرن ویلے بھَیݨ دی ٹۄکا ٹاکی اتے تاڑنا نال وی بںدّا سُۄت رہِںدَّے۔ بسّ٬ اِسے کرکے گھر وِچّ لںڈّر مُںڈِّیاں دا آئُݨا-جاݨا شُرُۄ ہۄ گِیا۔ بسّ٬ پھِر چلّ سۄ چلّ۔ نالے جی٬ جِہڑے کُکھّ وِچّ دھِییاں دا کتل کروائُںدے نیں٬ اُہ آپ تاں گُناہ کردے ہی نیں٬ اگّے آپݨی اَۄلاد واستے وی کںڈّے بِیج کے میرے واںگ گلت راہ ’تے تۄرن لئی وی ذِمّیوار ہُںدّے نیں۔ بھلا دھی-دھِیاݨی بِناں گھر دا کی وٹِّیںدَے؟”

اِکّ ہۄر نشئی نیں پچھتاوے بھرے لہِذے وِچّ دسِّیا٬ “مَیں آپݨے کھیت وِچّ پۄست بِیج کے اُہدے آلے-دُیالے دۄ کِلّے کݨک بِیج دِتّی تاں جۄ کِسے نُۄں پتا ناں لگّے۔ جدۄں پۄست دے ڈۄڈے پکّݨے شُرُۄ ہۄ گئے تاں کِسے نیں تھاݨے مُخبری کر دِتّی۔ پُلِس آ گئی چڑھکے۔ مَینُۄں ستھّ وِچّ بُلائِیا۔ کہِںدّے٬ دسّ تُۄں پۄست بِیجِئَے؟ مَیں اُس تھاݨیدار نُۄں سچّۄ سچّ ساری کہاݨی دسّ دِتّی۔ تھاݨیدار بھلاماݨسی۔ اُہ مَینُۄں کہِںدّا٬ جا ساری پۄست وڈھّ کے اِتھّے لَے آ۔ اُسنے نال میرے دۄ سِپاہی بھیج دِتّے۔ مَیں جا کے ساری پۄست وڈھّی٬ پھِر نرۄئی پںڈّ بنّہ کے تھاݨیدار کۄل ستھّ وِچّ لَے آئِیا۔ تھاݨیدار مَینُۄں کہِںدّا بئی پہِلاں پںچّائِت وِچّ وائدا کر کِہ ناں بھُکّی کھاویںگا اتے ناں ہی بِیجیںگا۔ مَیں تھاݨیدار دے پَیرِیں ڈِگ کے اِہ وائدا کر لِیا۔ پھِر اُسنے مَینُۄں ہُکم دِتّا کِہ جِتھّے پِںڈّ دِییاں جنانِییاں جںگّل پاݨی جاںدِییاں نیں٬ اُتھّے کھِںڈّا کے آ۔ مَیں ہُکم انُسار اُس ترہاں ہی کِیتا۔ جدۄں تھاݨیدار چلا گِیا تاں مَیں گھںٹّے کُ بائد بُڑِییاں دے جںگّل پاݨی والی تھاں ’تے جا کے سارا پۄست اِکٹھّا کِیتا۔ گھر وڈّے پاݨی دے ٹبّ وِچّ اُس نُۄں دھۄتا۔ پھِر مَیں دۄ مہِینے اُہ ورتدا رِہا۔”

پھِر اُس نَۄکوان نیں نمۄشی بھری اواذ وِچّ کِہا٬ “ہُݨ تاں جی مَینُۄں اِہۄ جِہا کُجھ سۄچ کے ہی شرم آ رہی ہَے۔”

اِکّ چِٹّے دی ورتۄں کر رہے نشئی دی پتنی کھُۄن دے اتھّرُۄ وہائُںدِیاں دسّ رہی سی٬ “جی٬ اِہ میرا پتی نہِیں٬ میرا دُشمݨ ہَے۔ آپݨے نشِیاں دی پُۄرتی لئی مَینُۄں مجبُۄر کردا ہَے کِہ تُۄں چِٹّے دا دھںدّا کرن والے نُۄں ’کھُش کرکے‘ میرے لئی چِٹّا لَے کے آ۔ ہاڑا جی٬ مَیتھۄں اُنہاں پاپِییاں کۄلۄں آپݨا ماس نہِیں نُچوائِیا جاںدا۔ تھۄنُۄں ہتھّ بنّہ کے بینتی اےَ٬ میری راخی کرۄ٬ نالے اِہدا کۄہڑ وڈھّۄ۔”

پتا نہِیں اِہۄ جِہِییاں کِنِّییاں ہۄر اَۄرتاں اِہۄ جِہا سںتّاپ بھۄگ رہِییاں ہن۔ اُف! نشئی نشِیاں لئی آپݨی اِذّت٬ سوَیماݨ, اݨکھ سبھ کُجھ داء اُتّے لائُݨ دے نال نال اگنی ساہمݨے ستّ پھیرے لَیکے جِیون بھر اِکّ دُۄجے پْرتی وفا دا وائدا کرکے٬ شِرپھ تے سِرپھ نشِیاں کارن آپݨی جِیون ساتھݨ نُۄں ڈںگّراں واںگ کِسے ہۄر نُۄں سَۄمپݨ دی ذِد کر رہے نیں۔ جدۄں واڑ ہی کھیت نُۄں کھا رہی ہَے تاں کھیت دی دُردشا دا اںدّاذا سہِجے ہی لائِیا جا سکدا ہَے۔

اجِہے بہُت سارے کیس ساہمݨے آئے نیں جِتھّے رِشتِیاں وِچّ بُری ترہاں تریڑ پئی ہَے۔ نشئیِیاں نیں پرِوار اتے آپݨے آپ نُۄں مارن دی کۄشِش کِیتی ہَے۔ جائِداداں کُرک ہۄئیِیاں ہن اتے گھراں وِچّۄں ہمیشا ہی رُدن بھرے وَیݨاں دی اواذ آئُںدی ہَے۔

*****