کِتاب بہُت اُداس ہَے, ہتاش اتے نِراش ہَے۔ اِسدا اِہ ورتارا جائِج ہَے۔ جد اسِیں کِتاب نُۄں پِیار نہِیں کردے٬ اِسنُۄں سہِلائُںدے نہِیں٬ اپݨائُںدے نہِیں اتے ناں ہی اِسدے ورکِیاں تے پھَیلی اِبارت نُۄں پڑدے ہاں تاں کِتاب نیں نِراش ہۄݨا ہی ہۄئِیا۔

بہُت اکھّردی ہَے کِتاب نُۄں اِکلّتا۔ بںدّ کِتاب وِچ ورکِیاں تے اُکرے اکھّراں وِچلے ہائُکِیاں وِچ ہی کھُرّ جاںدی اے لِکھت۔ ذرجری ورکِیاں نُۄں پھرۄلݨ والے ہتھّ ہی کِتاب تۄں مُنکر ہۄ جاݨ تاں کِتاب وِچاری کی کرے؟

کِتاب سبھّ تۄں ودھِییا دۄست۔ دُکھّ-سُکھّ ساجھاں کردی۔ کُجھ دسّدی٬ کُجھ پُچھّدی۔ کُجھ سمجھائُںدی اتے کدے ساڈی اُںگل پھڑ سہی رستے تے پائُںدی۔

کِتاب٬ گِیان دا بھںڈّار۔ ورکِیاں تے پھَیلِیا سںسّار۔ گُجھِّییاں رمذاں پھرۄلدی۔ کُدرتی بھیتاں دی تھاہ پائُںدی۔ چَۄگِردے وِچ واپر رہے بھاݨِیاں نُۄں سمجھائُںدی۔

کِتاب تۄں ہی پتا لگّدا کِہ منُکھّی سرِیر دی کی ہَے بݨتر؟ اِسدِییاں کِرِیاواں کِںجھّ ہُںدِّییاں٬ کی واپردا٬ کِئۄں اسِیں الامتاں دا سِکار ہُںدّے؟ ساڈے دِل-اۄ-دِماگ دا کی آپسی سبںدھّ؟ اسِیں کِسدی منّدِیاں پْراپتِییاں دے راہی بݨدے اتے کِسدے آکھے لگّ اَۄجھڑ راہاں وِچ ہی گواچ جاںدے؟

کِتاب پاٹھک نُۄں باہاں اڈّی اُڈِیکدی۔ آپݨے کۄل بِٹھائُݨا٬ سںوّاد رچائُݨا اتے اِبارت دی جُۄہے شبداں دے ارتھاں نُۄں مستک وِچ ٹِکائُݨا چاہُںدّی۔

کِتاب وِچۄں اُگدے نیں سُرج تے تارے۔ امبّرِیں اُڈاݨ دا سِرناواں۔ اݨچھۄہِییاں مںذّلاں دی پْراپتی دا ہُنر۔ کُجھ اݨکِہا اتے اݨسۄچِیا کرن دی ترکِیب۔ کُجھ اولّڑا کرکے نام چمکائُݨ دی اداء۔

کِتاب وِچ ہی ہُںدّا وِلکھّݨتاواں دا بھیت۔ من چاہے سُپنِیاں دی پْراپتی دا راذ۔ من چاہی پْراپتی دا وسِیلا اتے آپݨے راہاں نُۄں آپݨی مرذی نال نِردھارت کرن دا ولّ۔

کدے گائُںدی کِتاب نال گُݨگُݨائُݨا۔ اِسدی اِبارت نُۄں آپݨے اںتّرِیو وِچ سمائُݨا۔ کِتاب اتے کوِتا دا گُۄڑا سبںدھّ۔ کِتاباں کوِتاواں ورگِییاں ہُںدِّییاں اتے کوِتاواں کِتاباں۔ تُہاڈے دِل دی بات پائُںدی۔ تُہاڈِییاں ترذِیہاں نُۄں شبد دِںدِّییاں۔ تُہاڈِییاں تمنّاواں نُۄں سیدھ دے کے اِسدی پُۄرتی دا اِشارا کردِییاں۔

کِتاب دِلدار۔ رُۄہ دی ہانݨ۔ تُہاڈے نِجّ دا ہِسّا۔ تُہاڈی رُۄہداری دا ماݨ۔ تُہاڈے سارے بھیتاں دی جاݨُۄ۔ تُہاڈے لئی سمجھاں٬ سِیاݨپاں٬ سُمتّاں اتے ساودھانِییاں دا سںسّار۔ تُسِیں اِس وِچۄں کِہڑے ماݨک مۄتی چُگّݨے٬ اِہ تاں تُہانُۄں ہی کَیفِیئت ہۄݨی چاہِیدی۔ بھلا کِتاب وِچاری کی کرے؟

بُکّ-سَیلف تے پئیِیاں کِتاباں دے نَیݨاں وِچ جھاکݨا۔ تُہانُۄں اہِساس ہۄویگا کِنّی رِیجھ ہُںدّی کِتاب نُۄں کِہ کۄئی تاں مَینُۄں ہِکّ نال لاوے۔ میرے ورکے پھرۄلے۔ شبدی اِبارتاں دِییاں گھُںڈھِّییاں کھۄلے اتے اِنہاں وِچ جگدے ارتھاں دے چِراگاں نال آپݨی مانسِکتا نُۄں رُشّناوے۔

یاد رہے کِہ کِتاب تۄں بیمُکھّتا بہُت ہی گھاٹیوںدّا سَۄدا۔ جرا سۄچݨا! کِتاب وِچۄں مِلدے گِیان دی اݨہۄںد کارن بںدّے نُۄں کِویں سمجھ آویگی کِہ ساڈے بجُرگاں نیں اِتِہاس کِویں رچِّیا؟ اُہ کِہڑِییاں مُشکّتاں وِچۄں نوی سِرجݨکاری دا ماݨ بݨے۔ رہِبراں دِییاں سِکھِیاواں تۄں وِروے ہۄ کے بھلا اسِیں اُنہاں دے پائے پُرنِیاں تے کِویں تُر سکاںگے؟ سانُۄں پُۄرنِیاں دا تاں پتا ہۄوے۔

مَیں اکسر ہی کِتاب نُۄں پھۄلداں۔ اِسدی دِکھّ دے اُگھڑدے نکشاں وِچۄں ہی اِسدی اکھّْرکاری دا اہِساس ہۄ جاںدا۔ تُسِیں اُہ کِتاب دی دِلداری وِچۄں کُجھ اجیہا ماݨمتّا پْراپت کردے کِہ کِتاب تُہانُۄں رُۄہ دی ہانݨ جاپدی۔

کِتاباں سِجدِییاں نیں اِتِہاس۔ اِنکلاب لئی پَیڑاں بݨدِییاں نیں کِتاباں۔ دُنِییاں وِچ آئے سارے ہی پرِورتناں وِچ کِتاباں دی اہِم بھُۄمِکا۔ کدے شہِیدے آذم س. بھگت سِںگھّ دی جِیونی نُۄں پڑنا اتے سمجھݨا کِہ کِتاباں وِچۄں اُسنے کِنّا کُجھ پْراپت کِیتا جِہڑا سُۄلی چڑن تۄں کُجھ پل پہِلاں کِتاب نال سںوّاد رچا رِہا سی۔ گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ جی ولۄں اَۄرںگّجیب نُۄں بھیجِیا جفرناما ہی سی جِسنے اِک ہںکّاری٬ تُئسّبی اتے جالم ہُکمران نُۄں آپݨے کِیتے تے پچھتاوے لئی مجبُۄر کِیتا اتے گُرُۄ جی ولّ دۄستی دا ہتھّ ودھائِیا۔

کِتاباں اذِیم خذانا۔ بجُرگاں دی سبھّ تۄں مہِںگّی اتے اݨمۄل نِشانی جِسنُۄں پھرۄلِدِیاں کئی وار کُجھ اجیہا وی مِلدا جِہڑا کئی وار ساڈِییاں پِیہڑِییاں نیں کِیاسِیا وی نہِیں ہُںدّا۔

کِتاباں دی سںگّت وِچ بںدّا کدے وی اِکلّا نہِیں ہُںدّا۔ کِتاب وِچلی کہاݨی جاں ناول دا ہر پاتر پاٹھک نال سںوّاد رچائُںدا۔ جد پاٹھک اُس پاتر وِچۄں کھُد نُۄں بھالدا پاتر ہی بݨ جاںدا تاں کِتاب آپݨا مُلّ مۄڑ دِںدّی۔ یاد رہے کِہ کِتاب نہِیں بۄلدی٬ اِسدے شبد بۄلدے۔ اِسدی لِکھت تُہاڈے نَیݨاں وِچ اُتردی۔ اِسدی ارتھکاری تُہانُۄں اچیت اتے سُچیت رُۄپ وِچ کُجھ اجیہا تُہاڈے اںدّر دھر جاںدی کِہ تُہانُۄں پتا لگّدا کِہ اجیہا تاں کدے سۄچِیا وی نہِیں سی جا سکدا۔

کئی وار کِتاب بہُت نِراش اتے اُداس ہۄ جاںدی۔ اُہ ہتاش وی ہۄ جاںدی جد پاٹھک نُۄں اُڈِیکدی کِتاب بیبسّی دے آلم وِچ سِئُںکی ہۄئی نذربںدّی دی آئُدھ ہںڈھّائُںدی آکھر نُۄں مِٹّی ہۄ جاںدی اتے اِس دے تڑپھدے اکھّراں دا درد٬ وکت دے نام ہۄ جاںدا۔

ذرا کِیاس کرنا٬ اُنہاں گْرںتھّاں اتے لِکھتاں دا جِہناں نیں آئُݨ والے وکتاں وِچ بِیتے دِییاں کئی پرتاں نُۄں پھرۄلݨا اتے اُس اِتِہاس نُۄں آئُݨ والِییاں نسلاں دے نام کرنا سی پر جۄ سرسا ندی دے پاݨِییاں وِچ وہِ گئیِیاں اتے گْرںتھّاں دے ہںجھُّۄیاں وِچ سرسا دا پاݨی وی کھَۄلݨ لگّ پِیا سی۔ اُنہاں بھِجّے اتے گلھے ورکِیاں وِچ اُکرے اکھّراں نُۄں شائِد آخری پناہ پاݨِییاں نیں ہی دیݨی سی۔

کئی وار مَیں سۄچدا ہاں کِہ کِتاب دا کی کسُۄر کِہ پاٹھک اِس تۄں رہِنُمائی لَیݨ تۄں ہی اُکتا گِیا۔ کِتاب نیں تاں پاٹھک نُۄں شبدی رہِمتاں نال نِواجݨا سی۔ پر پاٹھک ہی کِتاب تۄں پتا نہِیں کِئۄں ہتاش ہۄ گِیا۔

کِتاب تۄں دُۄر جاݨ والِییاں کَۄماں بڑی جلدی آپݨا وِرسا گوا بہِںدِّییاں۔ نوِییاں نسلاں نُۄں کِتاباں تۄں بگَیر کِںجھّ پتا لگّیگا کِہ اُنہاں دا وڈیرے کَۄݨ سن؟ اُہ کِس ماݨمتّی وِراست دے مالک ہن؟ کِویں اِس وِراست نُۄں سمبھّالِیا جا سکدا؟ کِویں آپݨِییاں جڑھاں نال جُڑ کے آپݨے پُرکھِیاں نُۄں یاد کِیتا جا سکدا۔

کِتاباں بہُت کُجھ دِںدِّییاں۔ کئی وار اِک ہی کِتاب بںدّے دی کائِیا کلپ کر دِںدّی۔ اِںجھ وی ہُںدّا کِہ کۄئی اِک ہی کوِتا٬ کہاݨی جاں لیکھ کِسے پاٹھک دی مانسِکتا وِچ اجیہی دستک دِںدّا کِہ اُہ بھُچکّا ہی رہِ جاںدا کِہ کی کُجھ اجیہا وی ہۄ سکدا؟ مَیں اجیہا کِئۄں نہِیں؟ مَیں کِئۄں آپݨی جِںدّگی نُۄں وِئرتھ گوا رِہا سی؟

کِتاباں جِیون-دانی٬ مہاں گِیانی اتے ہرفاں وِچ پرۄئی ساڈی ہی کہاݨی۔ شبداں وِچ اُگدی سویر۔ دھُپّ دِییاں کاتراں۔ چانݨ دِییاں رِشماں۔ اِسدے ورکِیاں تے جگدِییاں نیں مۄمبتِّییاں۔ اسِیں اِس رَۄشنI وِچ خُد نُۄں کِنّا رُشنائُݨا٬ اِہ تاں کِتاباں نال جُڑ کے پتا لگّدا۔

اِہ وی سمجھ لَیݨا چاہِیدا کِہ کِتاباں مُہارنی نہِیں ہُںدِّییاں۔ اِنہاں وِچ اُترنا پَیںدا۔ لِکھت نُۄں رُۄہ وِچ رچائُݨا پَیںدا۔ اِسدِییاں پرتاں وِچۄں کھُد نُۄں اُلتھائُݨا پَیںدا۔ کھُد دی نِساندیہی کرنی پَیںدی کِہ میرے کِہڑے ہنیرے پکھّ اتے کِہڑے رَۄشن پکھّ ہن؟ کِہناں پکھّاں تۄں اݨجاݨ ہاں اتے کِہڑی دِبّ دْرِشٹی تے مَیں نذر ہی نہِیں مار سکِیا؟ کِسے وی وست-ورتارے نُۄں کۄئی لیکھک کِویں دیکھدا اتے اِسنُۄں شبداں وِچ ڈھالدا؟ مَیں اِس بارے کی سۄچدا سی؟ کی میرے سۄچ لِکھت دے ہاݨ دی سۄچ جاں مَینُۄں آپݨی سۄچ دے دائِرے وِشالݨے چاہِیدے؟ مَیں کِئۄں سںکّۄچوِیں سںوّیدنا دا کَیدی؟ کِئۄں نہِیں مَیں آپݨی سُہج سںوّیدنا نُۄں امبّر جیڈی وِشالتا اتے سمُںدّر جیڈ ڈُۄںگھائی دے سکِیا؟

کدے کدے کِسے پُراݨی کِتاب نُۄں پھرۄلدِیاں لبھّ پَیںدا اِک مۄر دا کھمبھّ۔ اِسدے مدھّم پَے چُکّے رںگّ۔ پر اِہ کھمبھّ تُہانُۄں بِیتے ہۄئے پلاں دی مخرُۄری تُہاڈی چیتنا دے نام کر جاںدا۔

کِتاب نُۄں پڑنا نہِیں سگۄں اِس وِچ گواچݨا ہُںدّا تاں ہی کِتاب دی اہِمِیئت دا اںدّاذا ہُںدّا۔ تُسِیں اِسنُۄں آپݨی آتما وِچ وسائُںدے ہۄ۔

جِںدّگی اِک کِتاب۔ اِسدے کِنّے کُ ورکے تُسِیں پڑے اتے کِہMny اݨپڑے؟ کی اِہ بںدّ کِتاب ہَے جاں کھُلّی کِتاب؟ کدے ذرُۄر سۄچݨا! جِںدّگی دے ارتھ وی سمجھ آ جاݨگے۔

کِتاباں تُہاڈی پْرواذ دے پر٬ جِیون-شَیلی دا اںدّاذ٬ سُپنِیاں دِییاں ہمراذ اتے تُہاڈا اںتّرِیوی راذ۔

کِتاب پڑ کے بدل جاںدی ہَے تُہاڈی سمجھ٬ سۄچ٬ وِچار اتے کِسے وست ورتارے نُۄں دیکھݨ دا نذرِییا۔ کِسے سکھش نُۄں پہِچانݨ دا دائوا۔ کِسے تے بھرۄسا کرن اتے کِسے نُۄں آپݨا بݨائُݨ دی ترکِیب۔ بہُت کُجھ دِںدِّییاں نیں کِتاباں اِک منُکھّ نُۄں۔

کِتاب پڑ کے بھاویں تُسی بھُلّ وی جاوۄ پر پڑی ہۄئی کِتاب دا کُجھ ہِسّا تاں سدا لئی تُہاڈے اوچیتن دا اںگّ بݨ ہی جاںدا۔

کِتاب اِک سڑک دی نِتائیِں جِہڑی تُہانُۄں مںذّلھ دی دسّ وی پائُںدی۔ اُںگل لا کے تۄردی ہی اتے نِردھارت پَیںڈِیا راہِیں تُہاڈے کھاباں دا سچّ تُہاڈے ساہویں اُپجائُںدی۔

کِتاباں راہِیں ہی اسِیں سدھارنتا وِچۄں اسدھارنتا دیکھدے۔ گُںجھّلدار وراتارِیاں نُۄں سدھارن شبداں راہِیں پْرگٹ کرن دے سمرتھّ۔

کِتاباں تُہاڈی سوَے-پرکھ دا سبھّ تۄں سمرُۄپ اتے سُںدّر پَیمانا۔ اِس وِچۄں بہُت رںگّ اُگھڑدے۔ کُجھ کالے٬ کُجھ سفَید۔ کُجھ پِیلے اتے کُجھ نِیلے۔ کُجھ ہرے اتے کُجھ پتّڑجھی۔ اِہ رںگّ درئسل تُہاڈی مانسکِتا دی پرکھ-پڑچۄل نُۄں نوِیں رںگّت دِںدّے۔ تُہانُۄں اُس رںگّ وِچ رںگّ جاںدے جِہڑا تُہاڈا ہی مجِیٹھی رںگّ ہُںدّا۔

کِتاباں پڑدے رِہا کرۄ۔ کدے ناں اکّۄ اتے ناں ہی تھکّۄ۔ کِتاباں تۄں اُچاٹ ہۄئِیا من درئسل آپݨے جِیون تۄں نِرمۄہا ہۄئِیا٬ بڑی جلدی آپݨا سِوا سیکݨ لئی کاہلا ہۄ جاںدا۔

کئی وار مَیں آپݨِیں نِجّی لائِبریری وِچ پئیِیاں کِتاباں نال مُۄک سںوّاد رچائُںدا۔ مَینُۄں اِںجھ لگّݨ لگّدا کِہ میرِییاں کِتاباں کئی وار بہُت ہی اُداس ہۄ جاںدِییاں کِئُںکِہ اُنہاں نُۄں لگّدا کِہ میرے تۄں بائد اِہ کِتاباں شائِد کِسے ردّی والے نُۄں ویچ دِتِّییاں جاݨگِییاں۔ اِنہاں دے لِفافے بݨ جاݨگے اتے کِتاباں دی ہۄںد ہی کھتم ہۄ جاویگی۔ درئسل جے ساڈی نوِیں پِیڑی اِںجھ ہی کِتاباں نُۄں دُرکاردی رہی تاں کِتاباں دے نَیݨاں وِچ اُترِیا اِہ سچّ سمِیاں نیں جرُۄر دیکھݨا۔ مَیں ہُبّکِیں رۄدِییاں کِتاباں نُۄں ورائۄُںدا اتے دھِیرج بنّائُںدا کِہ کُجھ وی اجیہا نہِیں ہۄویگا۔ پر مَیں آپݨے اںدّر جھاتی مار کے دیکھدا تاں اہِساس ہُںدّا کِہ آکھر نُۄں اِںجھ ہی ہۄݨا۔ رۄݨہاکِییاں کِتاباں نُۄں جد گھر تۄں جلاوتنی ہۄ گئی تاں اِنہاں دا ٹِکاݨا کباڑ دا ڈھیر ہۄویگا۔ کِتاباں وِچ جگدے دِیوِیاں نیں بُجھّ جاݨا٬ اکھّراں نیں مِٹ جاݨا اتے لِکھت دے کھارے ہںجھُّۄیاں وِچ بہُت کُجھ اجیہا وہِ جاݨا جۄ بِیتے نیں سمبھّالِیا سی۔ میرِییاں لِکھتاں سِرف میرِییاں ہی نہِیں سن۔ اِہ تاں اُس سمیں دا سچّ سی جۄ مَیں دیکھِیا٬ ہںڈھّائِیا اتے ماݨِیا۔ جِسنُۄں ہرپھاں دے ہوالے کِیتا۔ ہرفاں دی بُکّل وِچ پِیا اِس اݨمۄل کھذانے دی سۄجھی بہُت ہی وِرلِیاں نُۄں ہُںدّی۔

کئی وار مَیں آپݨِییاں کِتاباں نُۄں afpxy کۄل بُلائُںدا٬ دھِیرج دھرائُںدا اتے سمجھائُںدا کِہ مَیں آکھری ساہ تکّ تُہاڈا دیݨدار ہاں اتے تُسِیں میری امانت ہۄ۔ پر آئُݨ والِییاں نسلاں نیں تُہاڈے نال کی ورتاء کرنا٬ اِسدی مَینُۄں مُیافی ذرُۄر دے دیݨا۔ جد مَیں ہی نہِیں رہِݨا تاں مَیں کِسے نُۄں کی کہِݨا کِہ میرِییاں کِتاباں نال اِںجھ ناں کرِE? جِئۄُںدے جِیء کِتاباں نال مۄہ پالݨ والے آکھر نُۄں آکھری ساہ لَیںدِیاں٬ جد ہںجھُّۄیاں بھِجّی الوِدا کِتاباں نُۄں کہِںدّے تاں کِتاباں وی رۄݨ لگّدِییاں۔

واستا ای! کدے وی کِتاباں نُۄں رۄݨ ناں دِE۔ اِنہاں وِچ ہِچّکِییاں ناں اُپجاE۔ اِنہاں دی رہِمت وِچۄں آپݨے آپ نُۄں رُشناE۔ آپݨے سُپنِیاں دی سمپُّۄرنتا دی مارگ درشنا کرۄ۔ مںجّلاں دا سِرناواں لبھّۄ۔ اِہ کِتاباں ہی ہُںدِّییاں جۄ تُہانُۄں گُݨی-گِیانی٬ وِدوان٬ پارکھُۄ جاں گِیانوںتّا بݨا کے تُہانُۄں مارگ درشک٬ ادھِیاپک جاں پRoپھَیسر ورگی اُچتم پدوی دے مالک بݨائُںدِییاں۔

بںدّا تاں اگِیانی ہُںدّا۔ اِہ کِتاباں وِچۄں مِلِیا گِیان ہی ہُںدّا جِس نال جِیون دے وکھّ-وکھّ کھیتراں وِچ اُپلبدھِییاں کردے٬ نوِییاں پہِلاں سِرجدے٬ نویں دِسہدِّیاں دی نِشداندیہی کردے لۄک آپݨا٬ آپݨے پرِوار٬ سماج جاں دیش دا نام رَۄشن کردے۔ کِتابی مارگ تۄں بھٹکے لۄک ہی مانسِک بھٹکݨا دے راہی بݨ, کئی وار کھُدکُشِییاں٬ کتلاں٬ کُکرماں اتے کُلہِݨے وکتاں دا کۄہج بݨ جاںدے۔

کِتاباں دی سںگّت٬ سُہبت اتے سِرجݨکاری وِچۄں تُسِیں آپݨی سِرجݨاتمِکتا اتے سںوّیدنا نُۄں نوِییاں دِشاواں٬ اُپناواں اتے رچناواں راہِیں٬ اِسدِییاں اُہ پرتاں اتے پرِپیکھ نُۄں وی سمجھݨ دے سمرتھّ ہُںدّے ہۄ جِنہاں تۄں اکسر ہی اسِیں اویسلے ہُںدّے۔

کِتاباں ہُںدِّییاں درِیا دا پاݨی٬ وگّدِیاں پائُںدا نوِیں کہاݨی۔ کِتاباں ہُںدِّییاں پَۄݨاں دا گِیت٬ جِہڑا سِکھائُںدا جِیݨ دی رِیت۔ کِتاباں ہُںدِّییاں پھُلّاں ورگِییاں٬ تے مہِکاں بھری گُلذار۔ کِتاباں من دی وتّر بھَۄں٬ اُگدے شُبھّ وِچار۔ کِتاباں ہُںدِّییاں پھٹّدی لۄء٬ تے پںچھِّییاں دی پرواذ۔ کِتاباں من-کپاٹِیں کھۄلݨ, کائِنات دے راذ۔ کِتاباں چَۄترفی لۄء وںڈّیںدا٬ آلھے وِچ چِراگ۔ کِتاباں اِٹّاں نُۄں گھر بݨائُںدِییاں تے ڈِئۄُڑی دے بھاگ۔ کِتاباں چںدّ سُۄرج دِییاں باتاں اتے تارِیاں بھرِیا تھال۔ کِتاباں متھّے چانݨ اُگدا اتے مناں دے وِچ ملال۔

***