کئی سالاں تۄں کَینیڈا وِچّ رہِںدِّیاں ہتھلی پُستک ’میرے پِتا دی کُرسی: پاکِستان دی یاترا‘ دی لیکھِکا رجوںتّ کَۄر سںدھُّۄ نُۄں آرتھِک تںگّی والا تاں کۄئی مسلا نہِیں سی اتے کَینیڈا دی ناگرِک ہۄݨ کرکے ناں ہی پاکِستان دا پاسپۄرٹ پْراپت کرن وِچّ کۄئی دِکّت سی۔ اُنہاں دے پتی-دیو اُگھّے پںجّابی لیکھک ڈا. ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ اِس تۄں پہِلاں دۄ وار اِکلّے ہی پاکِستان جا وی آئے سن۔ اُہ آپݨی شرِیکے-ہیات رجوںتّ کَۄر نُۄں نال نہِیں سن لَے کے گئے٬ جِسدا اِس لیکھِکا نُۄں ڈاہڈا گِلہا وی ہَے۔ ’بہانا‘ پہِلی وار 2001 وِچّ فکھر ذماں ولّۄں لاہَۄر وِچّ کروائی گئی اُنہاں ولّۄں پہِلی آلمی پںجّابی کانفرںسّ وِچّ لیکھکاں نُۄں آپݨِییاں پتنِییاں نُۄں نال ناں لِجاݨ دا اتے پھِر دُۄسری وار ہرنیک سِںگھّ گھڑُۄںیاں ولّۄں کیول اُنہاں دا آپݨا (ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ دا) ہی پاسپۄرٹ مںگّے جاݨ دا سی۔

اِتھّے اِہ ذِکریۄگ ہَے کِہ پہِلی آلمی پںجّابی کانفرںسّ وِچّ بہُت سارے لیکھکاں دِییاں پتنِییاں اُنہاں دے نال گئیِیاں سن اتے دُۄسری وار ہرنیک گھڑُۄںیاں دی پتنی اتے بچّے وی اُنہاں دے نال گئے سن۔ خَیر٬ بائد وِچّ اِنہاں دۄہاں جِییاں دا آپݨے سُہِرد میذبان اہِمد رذا ’پںجّابی‘ دے سدّے ’تے اِکّ ہفتے لئی 17 فروری 2024 نُۄں پاکِستان جاݨ دا سببّ بݨ ہی گِیا۔ اِس نُۄں اِتفاک ہی کِہا جا سکدا ہَے کِہ اہِمد رذا اِس تۄں اِکّ سال پہِلاں 16 فروری 2023 نُۄں ساڈے چار پرِواک مَیمبراں- میرا٬ پتنی جگدِیش کَۄر جھںڈّ٬ بھَیݨ گُرچرن تھِںدّ اتے جِیجا جی ڈا. سُکھوِںدّر سِںگھّ تھِںدّ دا وی دۄ ہفتے لئی بہُت ودھِییا میذبان سابت ہۄئِیا سی۔

آپݨی پاکِستان یاترا دَۄران رجوںتّ سںدھُّۄ تے سںدھُّۄ ساہِب اُتھّے کیول اِکّ ہفتا ہی رہے٬ بھاویں کِہ اُنہاں دے تِنّ مہِینے والے اۄپن-وِیذے دی مِیاد 6 مارچ 2024 تکّ ہَیگی سی٬ پر خالسا کالج امّْرِتسر وِکھے سںدھُّۄ ساہِب دا وِشیش لَیکّچر پہِلاں تۄں تَیء ہۄئِیا ہۄݨ کرکے اُنہاں نُۄں ہفتے بائد ہی 23 فروری نُۄں واپس آئُݨا پِیا۔ اِس اِکّ ہفتے دَۄران جِتھّے اُنہاں نیں ننکاݨا ساہِب٬ پںجّا ساہِب٬ ڈیہرا ساہِب٬ سچّا سَۄدا ساہِب٬ رۄڑی ساہِب٬ آدِ وِچھّڑے ہۄئے گُردھاماں دے درشن کِیتے جۄ پاکِستان گِیا ہریک سِکھّ بڑی شردھا نال کردا ہَے٬ اُتھّے اُہ کئی مہان ساہِتک شخسِیئتاں فکھر ذماں٬ اِلِیاس گھُمّݨ, ڈا. ذہِیر وٹُّۄ٬ ڈا. پھری شفکت٬ درویش لیکھک مکسُۄد ساکِب تے ہُشِیارپُر ذِلے دے کسبے ’شام چُراسی‘ دی ساںجھ نِکلݨ کرکے تاذا-تاذا بݨے ’بھاݨجے‘ شائِر افذل ساہِر اتے ہۄر کئیِیاں نُۄں وی مِلے اتے اُنہاں دے نال کھُلّہِییاں گلّاں-باتاں کِیتِییاں۔ اُہ گَۄرمِںٹّ کالج یُۄنِیورسِٹی لاہَۄر وی گئے اتے اُتھّے اُنہاں نیں پۄسٹ گرَیجُۄئیٹ پںجّابی وِبھاگ دے ادھِیاپکاں اتے وِدِیارتھِییاں نال گلّاں-باتاں دی خُۄب ساںجھ بھڈاݨا پائی۔ ,,,,

پر ویکھِیا جائے تاں اِس یاترا دَۄران سںدھُّۄ دمپّتی دی پْراتھمِکتا سںدھُّۄ ساہِب دے پُرخِیاں دا پِںڈّ اتے لاہَۄر وِچّ تھاݨا کِلہا گُجّر سِںگھّ ویکھݨ جاݨ سی جۄ اِس یاترا وِچّ سفلتا پُۄروک پُۄری ہۄئی۔ سںدھّہ ساہِب نُۄں بھارت-پاکِستا سرہدّ دے نیڑے پَیںدا آپݨا پُراݨا پِںڈّ ’بھڈاݨا‘ لبھّ تاں گِیا پر اُس وِچّ آپݨے ماتا جی ولّۄں درسائیِیاں گئیِیاں نِشانِییاں انُسار لبھِّیا گِیا پُرخِیاں دا گھر ’اݨلبھِّیا‘ ہی رِہا۔ پِںڈّ دے وسنِیکاں ولّۄں دسّے گئے کِسے ہۄر گھر نُۄں ہی اُہ ’آپݨا پُراݨا گھر‘ سمجھدے رہے اتے اسلی گھر دی شناخت اِس یاترا تۄں بائد فۄن ’تے وِیڈِیئۄ کال راہِیں ہی سمبھّو ہۄ سکی۔

پُستک ’میرے پِتا دی کُرسی – پاکِستان دی یاترا‘ رجوںتّ کَۄر سںدھُّۄ دی پلیٹھی پُستک ہَے جۄ اُس دی پاکِستان جا کے اُتھّے لاہَۄر دے تھاݨا کِلہا گُجّر سِںگھّ دا ویکھݨ دی رِیجھ تۄں اُپجی ہَے٬ جِتھّے اُسدے پِتا ہی س. بںتّا سِںگھّ 1947 دی بھارت-پاکِستان وںڈّ تۄں پہِلاں لمّاں سماں اَیسّ.اَیچّ.اۄ. وجۄں تائِنات رہے سن۔ 1947 دی ’خُۄنی وںڈّ‘ تۄں بائد اُہ فِرۄذپُر دے اِکّ تھاݨے وِچّ اَیسّ.اَیچّ.اۄ. لگّ گئے۔ اُہ بڑے چںگّے کھِڈاری اتے ودھِییا گھۄڑ-سوار سن۔ پر ماڑی کِسمت نُۄں 26 جنوری 1951 نُۄں آذاد بھارت دے پہِلے گݨراج-دِوس دے جشن مَۄکے جدۄں اُہ پلِس کھیڈاں دَۄران گھۄڑ-سواری دے کرتوّ وِکھا رہے سن تاں اچناک اُنہاں دا گھۄڑا سِدھّا کھڑا ہۄ گِیا تے پھِر ذمِین ’تے ڈِگّ پِیا۔ اُہ گھۄڑے دے ہیٹھاں مِدھّے گئے اتے اُتھّے ہی پْراݨ تِیاگ گئے۔ پُستک لیکھِکا رجوںتّ اُدۄں مہِذ ڈیڈھ کُ سال دی سی۔ اِہ مںدّبھاگی گھٹنا اُسدے سمُچّے پرِوار لئی ’کالھ‘ دا رُۄپ دھار گئی۔ اِس ’اݨہۄݨی‘ نُۄں کَۄݨ ٹالھ سکدا سی۔ اُہ رۄ-رۄ کے آپݨے باپ نُۄں یاد کردی رہِںدّی اتے اُسدے من وِچّ اُہ تھاں ویکھݨ دی اِچھّا ہردم بݨی رہِںدّی٬ جِتھّے اُسدے باپ نیں آپݨے سیوا-سمیں دے ’سُنہِری دِن‘ غُذارے سن۔

پاکِستانی سفرنامِیاں دی گلّ کرِیئے تاں اِس سبںدھّی سبھّ تۄں پہِلی پُستک بلراج ساہنی دی ’میرا پاکِستانی سفرناما‘ ہَے جۄ اُنہاں ولّۄں 1962 وِچّ پاکِستان دی کِیتی گئی یاترا دے آدھارِت ہَے۔ ڈا. ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ دا ’وگدی سی راوی اِس لڑی وِچّ دُۄسرا مہتّوپُۄرن پاکِستانی سفرناما ہَے۔ 16 فروری 2023 نُں جدۄں مَیں آپݨے تِنّ پرِوارک مَیمبراں نال لہِںدّے پںجّاب دی دۄ ہفتے یاترا کِیتی تاں اِسدا وِستْرِت ہال کِتابی رُۄپ وِچّ ’پُرخِیاں دا دیس : سفرناما‘ ہیٹھ کلمبںدّ کِیتا تے اِس نُۄں 2025 وِچّ چھپوائِیا۔ اِس تۄں پہِلاں بھَیݨ گُرچرن کَۄر تھِںدّ نیں اِس نُۄں آپݨے شبداں وِچّ لِکھ کے ’لہِںدّے پںجّاب وِچّ 14 دِن‘ سِرلیکھ ہیٹھ 2024 وِچّ چھپوائِیا۔ امرِیکا وِچّ وسّدے لیکھک روِںدّر سہِراء دی 2025 وِچّ چھپی پُستک ’لاہَۄر نال گلّاں‘ لاہَۄر شہِر دِییاں باتاں پائُںدی ہَے جۄ اُسدے ولّۄں 2024 وِچّ لاہَۄر تے پاکِستان دے ہۄر شہِراں دی یاترا تۄں بائد لِکھی گئی ہَے۔

رجوںتّ کَۄر دی پاکِستان دی 128 پنِّیاں دی اِس یاترا پُستک وِچّ ’پاکِستان جاݨا – اِکّ سُپنے دی پُۄرتی‘, سمیں-سمیں دی گلّ٬ فخر ذماں‘, ’لبھّا-اݨلبھّا گھر‘, ’اِلِیاس گھُمّݨ نال مِلݨی‘, ’میرے پِتا دی کُرسی‘, ’کبر جِنہاں دی جِیوے ہُۄ‘, ’ننکاݨے ولّ نُۄں جاںدے راہِییا وے‘, ’وڑے چُگتّے شہِر (ایمناباد) ’چ‘, ’شہِید بھگت سِںگھّ چَۄک/شادمن چَۄک‘, ’لںگھّ آ جا پتّݨ جھناں دا یار‘, ’ماں-بۄلی جے بھُلّ جائۄگے‘, ’بھݨیویں نیں کِیتا ’ماسی-ماسڑ‘ دا سنمان‘, ’ساڈا خُۄن مُڑ اُسے دھارا وِچّ وہِݨا چاہُںدّا ہَے‘, آدِ دِلچسپ سِرلیکھاں نال شِںگّارے گئے 20 وکھّ-وکھّ ادھِیاواں وِچّ گُردھاماں٬ اِتِہاس استھاناں اتے ساہِتک شخسِیئتاں بارے اݨمُلّی جاݨکاری پْردان کِیتی گئی ہَے۔ پُستک دے سارے ہی ادھِیائ دِلچسپ ہن پر اِنہاں وِچّ ’میرے پِتا دی کُرسی‘ والا ادھِیائ پْرمُکھّ ہَے٬ جِس نُۄں پُستک دا ’دھُرا‘ منّدِیاں ہۄئِیاں اِس پُستک دا نامکرݨ کِیتا گِیا ہَے٬ مَینُۄں سبھّ تۄں رَۄچک٬ گمبھِّیر اتے بھاوناتمِک لگِّیا ہَے۔ اِس وِچّ لیکھِکا دِییاں اںتّرِیو-بھاوناواں جھلکدِییاں ہن٬ جدۄں اُہ کِلہا گُجّر سِںگھّ تھاݨے ’چ جا کے آپݨے پِتا دی کُرسی دے درشن کردی ہَے۔

اِس دے بارے اُہ اِس ادھِیائ وِچّ کہِںدّی ہَے :

یُۄنس بھٹّی اُٹھّ کھلۄںدا ہَے تے مِٹھّا جِہا ہسّ کے کُرسی میرے لئی کھالی کر دِںدّا ہَے تے اِکّ پاسے کھلۄ کے کُرسی دی باہی نُۄں ہتھّ پا کے مَینُۄں بہِݨ لئی سَۄکھِیائی دیݨ لئی کُرسی نُۄں آسرا دِںدّا ہَے۔ پھِر آپݨے بہِݨ لئی میرے والی کھالی کُرسی ولّ جاںدِیاں کہِںدّا ہَے٬ “اِہ کُرسی پہِلاں تُہاڈے والِد ساہِب دی سی۔ ہُݨ تُہاڈے بیٹے دی ہَے! اِہ کُرسی تُہاڈی ہی اے۔” (پنّا-37)

اَیسّ.اَیچّ.اۄ. یُۄنس بھٹّی دے اِنہاں بۄلاں بارے رجوںتّ سںدھُّۄ دا کہِݨا ہَے٬ “یُۄنس بھٹّی دے مُہبّتی بۄلاں نیں سبھّ دا من مۄہ لِیا۔ اُہدے وِہار وِچّۄں اِنسانی کِردار دی بُلںدّی جھر-جھر پَے رہی سی۔ اُسدا اِہ وتِیرا کِسے اُتلے افسر دی ہدائِت کارن نہِیں سی٬ اِہ تاں اُہدے اںدّرلی اِنسانی خُۄبسُۄرتی دا جھلکارا ہی سی۔” (پنّا-38)

آپݨی اِس پلیٹھی پُستک وِچّ رجوںتّ سںدھُّۄ ’لیکھِکا‘ ہۄݨ دا دائوا نہِیں کردی٬ سگۄں اُسدا کہِݨا ہَے٬ “اُہ لیکھک دی پتنی ہۄݨ کرکے لیکھِکا ہَے٬ جِویں ٹھاݨیدار دی گھروالی ٹھاݨیدارنی تے ماسٹر دے گھروالی \ماسٹرنی ہُںدّی ہَے۔“ (پنّا-7), پر پُستک نُۄں ڈُۄںگھائی نال ویکھݨ-پرکھݨ تۄں بائد اُسدی اِکّ پْرۄڑ- لیکھِکا وجۄں جھلک مہِسُۄس ہُںدّی ہَے۔ اِہ اِس تۄں پہِلاں آپݨی ماں بارے اتے سںدھُّۄ ساہِب بارے لِکھے گئے لیکھاں کارن ہۄوے جاں شائِد سںدھُّۄ ساہِب دی سںگّت اتے چھپݨ تۄں پہِلاں اُنہاں دِییاں لِختاں دی پہِلی پاٹھک کارن ہۄوے۔ مَیں سمجھدا ہاں کِہ اِسدے بارے پُۄرے یکِین نال کُجھ نہِیں کِہا جا سکدا٬ پر پُستک وِچّ اُسدی لِخت دا پنّا 37 تے 38 اُپّر درج اُپرۄکت نمُۄنا میری اِس دھارنا نُۄں پُۄری ترہاں سپشّٹ کردا ہَے۔

بھَیݨ جی رجوںتّ سںدھُّۄ اِس پُستک اتے میرے سفرنامیں ’پُرخِیاں دا دیس‘ وِچّ کئی سمانتاواں ہن اتے کُجھ وکھّرتا وی ہَے۔ سمانتاواں وِچّ ساڈے ساںجھے میذبان اہِمد رذا اتے اُسدے نال نَۄجُیان کَیمرامَین تے وِیڈِیئۄگْرافر فَیسل الی٬ یاترا لئی فروری مہِینے دی چۄݨ (سال بیشک 2023 تے 2024 وکھّۄ-وکھّرے ہن), کئی گُردھاماں اتے شہِید بھگت سِںگھّ چَۄک‘ اُرف ’شادمن چَۄک‘, شاہی کِلہا٬ شالِیمار باغ٬ شاہی مسجِد ورگے اِتِہاسک استھان ویکھݨے٬ اںجُّم گِلّ٬ افذل ساہِر تے ہِئۄُمن اَیکٹِیوِسٹ بِیبی دِیپ سئیِعدا ورگے ساںجھے دۄستاں نُۄں مِلݨا٬ 21 فروری نُۄں لاہَۄر وِکھے پںجّابی پْریمِییاں ولّۄں منائے جاںدے ’پںجّابی ماں-بۄلی دِوس وِچّ شامل ہۄݨا٬ آپݨے پُرخِیاں دے پِںڈّ جاݨا٬ آدِ شامل ہَے٬ جدکِہ وکھّرتا وِچّ ساڈے گرُپّ ولّۄں سماں اِنہاں نالۄں اِکّ ہفتا ودھیرے ہۄݨ کرکے کسُۄر وِکھے بابا بُلہے شاہ تے لاہَۄر وِچّ سائیِں مِییاں مِیر جی دے درباراں دے درشن-میلے٬ 1905 ’چ بݨِیا اجۄکا ماڈرن شہِر لائِلپُر (ہُݨ, فَیسلاباد) اتے گُردُیارا پںجّا ساہِب دی یاترا سمیں راولپِںڈّی٬ اِسلاماباد تے پُراتن شہِراں تکششِلا٬ سِرکپ اتے 3000 سال پُراݨی ٹَیکسلا یُۄنِیورسِٹی دے کھںڈّر ویکھݨے٬ آپݨے پُرخِیاں دے پِںڈّ چکّ نمبّر 202 گٹّی تلاواں تۄں اِلاوا لہِںدّے پںجّاب دے دۄ ہۄر پِںڈّاں بستی دانِشمںدّاں تے بھڈِیار جاݨا تے اُتھّے پْرۄڑھ-کوی ایہسان باجوا نال ادبی مُلاکات کرنا٬ آدِ شامل ہَے۔ گُرُۄ نانک دیو جی دے جِیون دے پِچھلے پڑاء ’چ 18 سالاں دی رِہائِش-گاہ والے گُردھام سْری کرتارپُر ساہِب دے درشن اِنہاں نیں بھارت والے پاسِئۄں ڈیرا بابا نانک والا لاںگھا لںگھّ کے دۄ وار کِیتے اتے اسِیں لاہَۄر ولّۄں آ کے نارۄوال شہِر پار کرکے اِکّۄ وار ہی کِیتے۔

خَیر٬ اِہ سمانتا تے وکھّرتا مامُۄلی گلّاں ہن اتے مَیں اَیویں ای اِس چکّر ’چ پَے گِیا۔ گلّ تاں اِتھّے پاکِستانی سفرنامے ’میرے پِتا دی کُرسی‘ دی چلّ رہی ہَے۔ اِس سفرنامے وِچّ لیکھِکا دی سُہِردتا اتے بھاوُکتا بھرپُۄر اہِساس ساف دِکھائی دِںدّا ہَے۔ ننکاݨا ساہِب دے گُردُیارا جنم-استھان اتے اِتھّۄ دے ہۄر گردُیارِیاں دی گلّ کردی ہۄئی اُہ مہِسُۄس کردی ہَے کِہ بھائی مردانا جی اِس شہِر ننکاݨا ساہِب وِکھے گُرُۄ جی نال کئی سال اِکٹھّے وِچردے رہے اتے پھِر وکھّ-وکھّ تھاواں دِییاں کِیتِییاں چَۄہاں اُداسِییاں وِچّ اُنہاں دے اںگّ-سںگّ رہے٬ پر اُنہاں دے جِگری یار دی اِتھّے اِکّ وی یادگار مَۄجُۄد نہِیں ہَے۔ کی اِہ ساڈی ناں-سمجھی نہِیں؟ (پنّا-53)

’پںجّ-آب پْرکاشن جلںدھّر‘ ولّۄں 128 پنِّیاں دی اِہ پُستک بڑی خُۄبسُۄرت دِکھّ وِچّ چھاپی گئی ہَے۔ پُستک دے سرورک اُپّر لاہَۄر دے تھاݨے کِلہا گُجّر سِںگھّ دی اتی-آدھُنِک اِمارت ’چ سُشۄبھِت اَیسّ.اَیچّ.اۄ. دی کُرسی ’تے بِراجمان لیکھِکا دی اتے کِتاب دے ٹَیکّسٹ دے آرمبھّ تۄں پہِلاں اُنہاں دے پِتا جی س. بںتّا سِںگھّ دی تسوِیر اتے نال ہی اٹھّ رںگّدار پنِّیاں ’تے اِس سفرنامے نال سبںدھِّت ہۄر کئی تسوِیراں دے کے کِتاب دی خُۄبسُۄرتی وِچّ ڈھیر وادھا کِیتا گِیا ہَے۔ بھَیݨ جی رجوںتّ کَۄر سںدھُّۄ نُۄں پاکِستان دی یاترا دی اِہ پلیٹھی پُستک لِیائُݨ ’تے مَیں اُنہاں نُۄں ہاردِک مُبارکباد دِںدّا ہاں اتے آس کردا ہاں کِہ اُہ اگّۄں وی ایسے ترہاں آپݨی کلم دا سفر جاری رکھّدِیاں ہۄئِیاں ہۄر پُستکاں پںجّابی پاٹھکاں دی جھۄلھی ’چ پائُݨگے۔