कुदरती वाधा सरब-विआपी अते बहु-रूपी असलीअत है, जो ब्रहिमंड तों लै के गलैकसीआं, सूरजी मंडल, धरती अते छोटे जीवाणूआं तक हो रिहा है। पर कोई वी वाधा सदीवी तौर ’ते चालू नहीं रहिंदा अते किसे खास अवसथा तक पहुंच के रुक जांदा है। फिर घटणा शुरू हो जांदा है जां इसदा सरूप बदल जांदा है। उदाहरन लई रुख्ख इक्क हद्द तक ही वधदा है जिस तों बाअद उसदी ऊरजा वधण दी बजाइ फुल्ल, फल अते नवें बीज पैदा करन विच्च लग्ग जांदी है। धरती उत्ते कुदरती वाधिआं दे नाल-नाल मनुख्ख वी आपणी लोड़ अते बुध्धी अनुसार वाधे कर रिहा है, जिनहां नूं उह आपणे विकास दे साधन समझदा है। पर इतिहास अते मौजूदा हालात इस गल्ल दा परमाण हन कि वाधा सिधांतक पख्खों भावें विकास दा इक्क बहुत ज़रूरी अंग है, पर विहारक पख्खों हर वाधा विकास नहीं करदा। अज्ज कीते जा रहे बहुते वाधे, विकास दी बजाइ नुकसान वध्ध कर रहे हन। इह समस्सिआ यू.ऐन्न.ओ दे गलिआरिआं तों लै के वैटीकन सिटी अते समुच्चे संसार दे हर वरग दे सुहिरद बुध्धीजीवीआं लई गंभीर चिंता दा विशा बणी होई है। आपां सभ नूं वी इस प्रती सुचेत होण दी लोड़ है।
वाधा (Growth) अते विकास (Development) शबदां नूं अकसर समान-अरथी समझिआ जांदा है, हालांकि कि इह अड्ड-अड्ड प्रकार दीआं दो किरिआवां नूं दरसाउंदे हन। वाधे दा अरथ है किसे वसतू, प्रणाली, संसथा जां किसे विवसथा आदि दे आकार, मातरा जां गिणती विच्च वाधा, जिस नूं मिणिआ, तोलिआ अते गिणिआ जा सकदा होवे। इह मुख्ख तौर ’ते गिणनातमिक (Quantitative) हुंदा है, जिवें कि जन-संखिआ, अनाज दी पैदावार, ऊरजा दी खपत, उदयोगिक उतपाद, सूचना पसार, जां किसे कंपनी दी विकरी विच्च वाधा। इसदीआं अणगिणत किसमां हन किउंकि हर वाधा आपणे नियमां अते वकत अनुसार हुंदा है। इसदी तुलना विच्च विकास तों भाव मनुख्ख, समाज, संसथावां अते प्रणालीआं आदि दी गुणवत्ता, समरत्था अते कारज-कुशलता विच्च सुधार अते बिहतरी है। इस विच्च ‘वध्ध’ दी बजाइ ‘वधीआ’ होण दा तत्त प्रमुख्ख हुंदा है अते इह मुख्ख तौर ’ते गुणातमिक (Qualitative) उन्नती है। विकास विअकतीगत पध्धर ’ते वी हो सकदा है अते समाजां, सरकारां अते विशव पध्धरां ’ते वी अते दूजी किसम दे विकास दा मंतव वी अकसर पहिली किसम दे विकास नूं वधाउणा ही है।
वाधे अते विकास दे संबंध अते फरक:
धरती उप्पर कुदरती नियमां अनुसार आदि काल तों ही वाधे हो रहे हन अते मनुख्ख इनहां दा लाहा लैंदा आ रिहा है। इंना ही नहीं, साडे वल्लों अज्ज वरते जा रहे धरती दे अनेकां वडमुल्ले कुदरती साधन वी करोड़ां-अरबां साल पहिलां होए कुदरती वाधिआं दा ही नतीजा हन। मनुख्ख पिछले लख्खां सालां तों इनहां वाधिआं नूं अधार बणा के आपणी लोड़ अते समझ अनुसार खुद वी वाधे करदा आ रिहा है। इनहां लई उह लगातार नवींआं तकनालोजीआं विकसित करदा आ रिहा है। आम कर के वाधिआं अते विकास दा आपस विच्च संतुलन अते तालमेल हुंदा है, जिवें कि बच्चे दा सरीरक वाधा उसदे विकास दा मुख्ख अधार है। इसे तरहां धरती उप्पर कीते गए बहु-पख्खी वाधे, संसार दे चमतकारी पध्धर दे विकास अते खुशहाली दा मुख्ख अधार बणे हन। उदाहरन वजों खेतीबाड़ी दी उपज दे वाधे नें समाज नूं वाधू समां अते सरोत दित्ते, जिनहां कर के विगिआन, सिख्खिआ, सिहत अते होर खेतरां विच्च विकास लई मनुख्खी-साधन प्रापत होए। संयुकत राशटर (यू.ऐन्न.ओ) इस गल्ल उत्ते ज़ोर दिंदा है कि उस वाधे नूं ही विकास किहा जा सकदा है जिसदा लाभ समाज दे हर वरग नूं मिले, यथा-योग मिले अते जो “Leave No One Behind” दे असूल नूं यकीनी बणावे। नाल ही धरती दे समुच्चे वातावरण दी मूल सवछ्छता अते समरत्था नूं लंमे भविख्ख तक बरकरार रख्खे; भाव टिकाऊ होवे, ‘Sustainable Development’ करन वाला होवे।
हज़ारां साल तक मनुख्ख-क्रित वाधे थोहड़े, बहुत धीमी गती नाल अते कुदरती हद्दां अंदर रहि के हुंदे रहे अते धरती इनहां दे मंदे प्रभावां नूं असरहीण करदी रही। पर पिछले ढाई कु सौ सालां तों इह वाधे बे-इंतहा गती नाल, वड्डी गिणती विच्च अते विशाल पैमाने ’ते होणे शुरू होए हन। इनहां वाधिआं नूं अंगरेज़ी विच्च ‘Anthropogenic Activities’ (मनुख्ख-क्रित कारवाईआं) किहा जांदा है अते इनहां दे मंदे असर, धरती दी समोण-समरत्था तों बहुत वध्ध हन। इस विचार तों सपशट है कि वाधिआं अते विकास दी आपसी इक्कसुरता विच्च विगाड़ मनुख्ख दी आप सहेड़ी समस्सिआ है, जो मनुख्ख नूं आप ही हल्ल करनी पैणी है। इस विगाड़ दे अनेकां कारनां विच्चों दो इह हन:
इह सरब-सांझा विकास नहीं करदे:
पिछले पंजाह सालां विच्च विशव दी जन-संखिआ लगभग दुग्गणी भाव 825 करोड़ हो गई है अते इसदे नाल साडीआं प्रती जीअ लोड़ां अते शुकीनीआं वी बहुत वधीआं हन। इसे समें दौरान जी.डी.पी. विच्च 16गुणा वाधा होइआ है (118 ट्रिलीअन डालर-2025); भाव अबादी सिरफ दुग्गणी पर अरथविवसता 16 गुणा वधी है। इस तों सपशट है कि मनुख्ख-क्रित वाधे बहुत वड्डे पैमाने ’ते वधे हन अते इह सभ मनुख्खता दे सांझे कुदरती साधनां दी अंधाधुंद वरतों कर के कीते जा रहे हन। इह मनुख्खता दे वड्डे हिस्से दीआं लोड़ां पूरीआं करन लई घट्ट अते संसार दे उप्परले वरगां दीआं शुकीनीआं अते अयाशीआं लई ज़िआदा हो रहे हन। मौजूदा माणयोग पोप लीओ 14वें इनहां विकासहीण वाधिआं दी बेबाक ढंग नाल आलोचना करदे होए कहिंदे हन कि चोणवें वरग दे हितां लई हो रहे वाधे सवीकार नहीं। इसे तरहां ‘बलैक रौक’ दे सी.ए.ओ लैरी फिंक दा मंनणा है कि ए. आई. नाल पैदा होण वाली खुशहाली वी सरब-विआपक अते सरब-सांझी होणी चाहीदी है। दोवां शखसीअतां दा संदेश है कि वाधा उसे वेले ही विकास बणदा है जदों उसदा लाभ अरंभ तों ही समाज दे हर वरग तक पहुंचे। पर अज्ज इह लाभ सभ लोकां तक नहीं पहुंच रिहा, उलटा साडे कुदरती साधनां (Natural Capital) दी बेकिरक बरबादी दा कारन बणिआ होइआ है। इस त्रासदी दा इक्क कारन इह है कि अज्ज संसार दे नीती-घाड़े अते रहिनुमा बहुता कर के अरथ-शासतरी, वकील, नवींआं तकनालोजीआं दे अनिंन भगत अते इजारेदार खुद हन। इनहां दा धरती अते संसार दीआं असलीअतां बारे गिआन अधूरा है अते इह इसदीआं समस्सिआवां नूं छुपाउंदे वी हन अते छुटिआउंदे वी हन। उह परचारदे हन कि नवींआं तकनालोजीआं सभ समस्सिआवां दा हल्ल टोळह लैणगीआं।
इह टिकाऊ विकास (Sustainable Development) नहीं करदे:
इह वाधे भौतिक जां पदारथिक हन, इस कर के इनहां लई लई धरती दे भौतिक कुदरती साधनां दी ही लोड़ पैंदी है। असीं वाधिआं दी चकाचौंध विच्च इंना गलतान हो गए कि इनहां दे विकास दे पख्ख नूं अते कुदरत दीआं अटल्ल सचाईआ नूं पूरी तरहां अणगौलिआ कर रहे हां। जिवें कि साडी धरती इक्क ग्रहि है, जो सूरज तों लगभग 15 करोड़ किलोमीटर दूर, उसदे दुआले चक्कर लाउंदी है। आपणी उतपती तों लै के हुण तक इस उत्ते सूरज दी ऊरजा (Solar Energy) तों बगैर होर कोई वी चीज़ नहीं पहुंची अते नां पहुंचेगी। इस लई साडी धरती दीआं आपणीआं सीमावां अते हद्दां हन जो आपां नूं समझणीआं ज़रूरी हन।
धरती दे बहुते कुदरती साधन सीमित हन - खास करके गैर-नवीनीकरणयोग साधन (जिवें कोला, तेल, कुदरती गैस अते होर खणिज)। इह लख्खां-करोड़ां सालां विच्च बणे हन अते दुबारा नहीं बणाए जा सकदे, इह सभ वारी-वारी खतम हो जाणे हन
इसदी सूरजी-ऊरजा नूं समोण अते वरतण दी समरत्था सीमित है, जो सिरफ प्रकाश-संशलेशण (फोटोसिंथेसिज) दी प्रकिरिआ राहीं हुंदी है। इह उह प्रकिरिआ है जिस राहीं हरे पेड़-पौदे सूरज दी रोशनी, पाणी अते होर ज़रूरी तत्तां दी मदद नाल आपणी खुराक वी तिआर करदे हन अते औकसीजन वी बणाउंदे हन। इह प्रकिरिआ धरती उत्ते जीवन दी होंद दा अधार है।
कुदरती साधनां नूं वरतों-योग बणाउण वकत पैदा होए कूड़-कबाड़ अते ज़हिरीले पदारथां नूं समेटण दी इसदी समरत्था वी सीमित है। उदाहरन वजों जिस तरहां दे ज़हिरीले पदारथ लुधिआणे दी इंडसटरी लगातार आपणे आले-दुआले सुट्टी जा रही है, उसे तरहां सारे संसार विच्च हो रिहा है।
आपां भुल्ल गए हां कि कोई वी तकनालोजी कुदरत दे नियमां दी उलंघणा नहीं कर सकदी अते धरती दीआं इनहां भौतिक सीमावां नूं वधा नहीं सकदी। तकनालोजीआं मनुख्खी जीवन नूं बिहतर बणा सकदीआं हन पर इह कुदरत दे नियमां दी उलंघणा नहीं कर सकदीआं, इनहां नूं बदल सकण दी तां गल्ल ही दूर है। इस सीमित धरती उत्ते असीमित संसार सिरजण दीआं शेख-चिल्लीआना विओंतां बणाउणा अते लगातार वाधे दी कलपना विगिआन नहीं, सगों इक्क भुलेखा है, छलावा जां कूड़ परचार है। छोटी जिही धरती, जो सिरफ अते सिरफ सूरज तों मिल रही सीमित ऊरजा ’ते निरभर है, उत्ते असीमत वाधिआं दे सुपने देखणा बुध्धी-मता नहीं। मनुख्ख आपणी कलपना विच्च असीम हो सकदा है, पर धरती दे साधन सीमित हन।
साडे फरज़:
मनुख्खी सिआणप वध्ध पदारथ इकठ्ठा करन विच्च नहीं, सगों विकास राहीं सुचज्जा जीवन बणाउण विच्च है। अज्ज संसार विच्च खुराक दी बरबादी, ऊरजा दी बरबादी, कच्चे माल दी बरबादी अते मनुख्खी मिहनत दी बरबादी, सभ हो रहीआं हन। असीं इनहां बरबादीआं नूं घटा के ही बहुत तरक्की कर सकदे हां, जिवें कि संसार विच्च पैदा होण वाली लगभग 35% खुराक बरबाद हो रही है। इस विच्च बच्चत नाल बिजली, पैट्रोलीअम वसतां, खादां, पाणी, लेबर आदि सभ दी लागत घटेगी।
जिस तरहां वाधिआं दीआं अणगिणत किसमां हन, उसे तरहां विकास दे वी अनेकां पख्ख अते पध्धर हन। कुदरत दा इक्क वड्डा सबक इह वी है कि हर पदारथिक वाधे दी हद्द हुंदी है, पर मनुख्खी विकास दी कोई हद्द नहीं। असीं होर समझदार, होर निआं-पूरन, होर कुशल अते होर संवेदनशील बण सकदे हां, भावें धरती दे सरोत सीमित ही हन। सो पदारथिक वाधे दी बजाइ विअकतीगत विकास उप्पर वध्ध तवज्जो देण दी ज़रूरत है।
आपणे लई ज़रूरी है कि आपां इनहां विगाड़ां दे मुढले कारनां ’ते विचार कर के उनहां नूं दरुसत करन दे उपराले करदे कहीए तां कि वाधे अते विकास फिर इक्क-दूजे दे पूरक हो जाण। इस तरहां जागरूक हो के सरकारां ’ते दबाओ वधाईए कि उह अज्ज दी सथिती दे ज़िंमेवार इजारेदारां नूं कंट्रोल करन अते अंदर बैठ के उनहां दी मदद करन वालिआं नूं वी नत्थ पउण। असल सवाल इह नहीं कि होर वाधा किवें कीता जावे; सवाल इह है कि मौजूदा वाधे नूं समुच्चे मनुख्खी विकास दी सेवा विच्च किवें लिआंदा जावे।
***
नोट: 1. इह लेख, प्रसिध्ध समकाली विचारक अते साइंसदान, प्रो. (डा.) वैकलैव समिल्ल दी कलासिक किताब ‘Growth’ (2019) ‘ तों सेध लै के लिखिआ गिआ है। उह, मनुख्ख-क्रित वाधा-अधारित प्रणालीआं अते बेलोड़ीआं खोजां अते काढां दी बेबाकी नाल आलोचना करन लई, संसार भर विच्च सतिकारे जांदे हन अते इनहां विशिआं उत्ते 40 तों वध्ध किताबां लिख चुक्के हन।
2. लेख विच्च दित्ते कुझ अंकड़िआं, तत्थां अते हवालिआं दी जांच अते पुशटी लई चैटजीपीटी दी सहाइता लई गई है।
* * * * *

