ڈا. گُربخش بھںڈّال کچّے تے پکّے دۄہاں ترہاں دے راہاں دا ’پاںدھی‘ ہَے۔ اُس دا اِہ سفر بِیاس درِیا دے کںڈھّے وسّے پِںڈّ بھںڈّال بیٹ تۄں آرمبھّ ہُںدّا ہَے۔ اِہ لمّا سفر دھالِیوال بیٹ٬ کپُۄرتھلا٬ جلںدھّر٬ گُرُۄسر سُدھار تے گُرُۄ کی کاںشی دا ’کچّا رستا‘ تَیء کرکے ہُشِیارپُر دی ’پکّی سڑک‘ تۄں ہُںدّا ہۄئِیا مُڑ کپُۄرتھلا جِتھّے اُہ 1970’وِیاں وِچّ ’پرَیپّ‘ (پْری-یُۄنِیورسِٹی) تۄں بی.اَیسّ. سی. تکّ وِدِیارتھی رِہا ہَے٬ وِچ وِدِیارتھِییاں نُۄں پھِذِکس پڑھائُݨ تۄں بائد کنیڈا دا ’ہوائی مارگ‘ پھڑھدا ہَے۔ 2003 وِچ کَینیڈا پہُںچّ برَیمپٹن دِییاں اخباراں ’پرواسی‘ تے ’کَینیڈِیئن پںجّابی پۄسٹ‘ وِچّ کمّ کرکے تھۄڑھا جِہا ساہ لَیݨ تۄں بائد لمّیں سفر دا اِہ ’پاںدھی‘ 2015 وِچ امرِیکا دے شہِر کلِیولَیںڈ نُۄں چلّ پَیںدا ہَے اتے اُتھّے اُڈِیک رہی کلِیولَیںڈ سٹیٹ یُۄنِیورسِٹی ’چ 40 سال بائد یُۄنِیورسِٹی دے وِدِیارتھِییاں نُۄں پڑھائُݨ دا آپݨا سُنہِری سُپنا پُۄرا کردا ہَے۔ وِدِیارتھِییاں نُۄں پڑھائُݨ تے خُد لِکھݨ پڑھن دا اُس دا اِہ سفر با-دستُۄر جاری رہِںدّا ہَے۔ تاں ہی اِس پُستک دے مُکھّبںدّ وِچ اُگھّے-لیکھک درشن بُٹّر نیں اُس نُۄں ’جِیون-راہاں دا پُختا پاںدھی‘ آکھِیا ہَے۔
ڈا. بھںڈّال اتی سںوّیدنشِیل لیکھک ہَے اتے اُس دی اِہ سںوّیدنشِیلتا اُس دِییاں اِس تۄں پہِلاں چھپِییاں 5 کاوِ-پُستکاں٬ 14 وارتک پُستکاں تے اِکّ سفرناما ’سُپنِیاں دی جُۄہ کَینیڈا‘ وِچ باخُۄبی جھلکدی ہَے۔ وِگِیان سبںدھّی اُس دِییاں دۄ کِتاباں ڈا. کُلوںتّ سِںگھّ تھِںدّ نال ساںجھِییاں ہن۔ اِس ہِساب نال اِہ پُستک ’کچّے پکّے راہ‘ سوَے-جِیونی دے رُۄپ وِچ ڈا. بھںڈّال دے جِیون تے ساہِتک سفر نُۄں باخُۄبی درسائُںدی ہۄئی اُس دی تیئیِوِیں پُستک ہَے۔
پُستک دے مُڈھّلے دۄ ادھِیائے ڈا. بھںڈّال ولّۄں آپݨے ماتا-پِتا دی نِگھّی یاد نُۄں سمرپِت کِیتے گئے ہن۔ پہِلے ادھِیائے ’ماں! تَینُۄں دسّݨا سی‘ وِچّ اُہ بھاشا وِبھاگ پںجّاب ولّۄں اُس نُۄں ’پرواسی پںجّابی ساہِتکار اَیوارڈ‘ مِلݨ بارے چھے سال پہِلاں اِس دُنِییاں نُۄں الوِدا آکھ چُکّی آپݨی ماں دے رُۄ-ب-رُۄ ہُںدّا ہُںدِّیاں سۄچدا ہَے کِہ ماں نُۄں بھاویں اکھّراں تے اَیوارڈاں بارے کُجھّ وی گِیان نہِیں سی پر اُس نیں اِس اِنام بارے سُݨ کے کِنّا خُش ہۄݨا سی۔ اُس دے کہِݨ انُسار “ماں بھاویں کۄری انپڑھ سی پر اُہ آپݨے ادھُۄرے سُپنِیاں دی پُۄرتی آپݨے بچِّیاں ’چۄں ویکھدی سی اتے اِنہاں دی پُۄرتی لئی اُنہاں نُۄں پْریرِت کردی سی۔ گھر دی وںڈّ-وںڈّائی سمیں آپݨے بچِّیاں نُۄں سُرخِّئت آلہݨا دیݨ لئی اُس نیں کِویں گھاٹے وِچّ رہِ کے پِںڈّ وِچلا گھر لَے لِیا سی اتے اِس دی اِکّ کۄٹھڑی نُۄں شرِیکاں ولّۄں لگائِیا گِیا جِںدّرا پیکِیاں تۄں پَیسے لِیا کے کھُلّہوائِیا سی۔“ (پنّا-12)
دُۄسرے ادھِیائ ’باپ بِناں پُتّ کِیہنے کہِݨا‘ وِچ ڈا. بھںڈّال آپݨے باپ نُۄں بڑی شِدّت نال یاد کردا ہَے۔ اُہ 2019 دِییاں گرمِییاں وِچّ تِنّ مہِینے لئی جا کے اُس دے نال رہِ کے اُس دے دِل دِییاں گلّاں سُݨن دا پْرۄگرام بݨائُںدا ہَے پر اِس دَۄران ہی اچانک چھۄٹے بھرا دا فۄن آئُںدا ہَے کِہ باپ دے دِماغ دی ناڑی پھٹ گئی ہَے اتے اُہ اُسنُۄں جلںدھّر ہسپتال لَے کے جا رہے ہن۔ اِہ سُݨ کے بھںڈّال دے من ’تے کی گُذردی ہَے٬ اِہ تاں اۄہی جاݨدا ہَے۔ اُہ اگلے دِن ہی سویرے ستّ وجے دی پھلائیِٹ لَے کے پتنی تے وڈّی بیٹی نال دِلّی اتے اگّۄں کَینیڈا تۄں اۄسے دِن دِلّی پہُںچّی چھۄٹی بھَیݨ دے نال جلںدھّر پہُںچّ جاںدا ہَے۔
ہسپتال دے آئی. سی. یُۄ. وِچّ ’کَۄما‘ دی ہالت وِچّ اہِلّ پئے باپ نُۄں ویکھ کے اُسدے لئی کِیاس کرنا مُشکل ہۄ جاںدا ہَے کِہ رۄذانا سائیِکل چلا کے تِنّ مِیل دُۄر گُردُیارے جاݨ والا٬ کوِںٹّل کݨک دی بۄری پِٹھّ ’تے ٹِکا چُبارے تۄں لکّڑ دی پَۄڑی ’تے پَیر دھردِیاں ہۄئِیاں ہیٹھاں جا کے گڈّے ’تے رکھّݨ والا تے تھکّے ہۄئے بلھد دا جُۄلھا آپݨے مۄڈھِیاں ’تے دھر کئی مِیل چلّݨ والا اُس دا باپ اِںج بیسُدھّ تے نِڈھال پِیا ہۄویگا۔ اُس دا کھبّا پاسا بِلکُل نِرجِںدّ ہۄئِیا ہۄویگا۔ پر اِہ تاں ہکِیکت سی جِس تۄں مُنّکر نہِیں ہۄئِیا جا سکدا۔ باپ دے سجّے ہتھّ وِچّ کدے کدے ماڑی جِہی ہرکت ہُںدّی ہَے جۄ اُس دے چلّدے ساہاں دی ہامی بھردی ہَے۔ پر ڈا. بھںڈّال دِییاں نذراں وِچّ:
نبذ دا چلّݨا
ساہاں دا نِرںتّر آݨا-جاݨا
نکّ راہِیں جاںدی ترل خُراک
گُلُۄکۄذ دی تِپّ-تِپّ
سجّے ہتھّ دا ہِلّݨا
تے کدے-کدے اکھّ دا جھپکݨا
جِیون نہِیں ہُںدّا (پنّا – 36)
باپ دی سِہت وِچّ کۄئی سُدھار ناں ہُںدّا ویکھ کے ڈاکٹر اُس نُۄں گھرے لِجا کے سیوا کرن دا مشورا دِںدّے ہن۔ ٹریںڈ نرس لگّی ہۄئی گُلُۄکۄذ دی ڈرِپّ٬ آکسِیجن تے ہۄر مَیڈِیکل سہُۄلت دا پُۄرا خِیال رکھّدی ہَے پر ہفتے بائد 31 مارچ 2019 نُۄں باپ نُۄں دھُر-درگاہۄں اِس سںسّار تۄں جاݨ دا سدّا آ جاںدا ہَے۔ اُس دِییاں استھِییاں نُۄں بِیاس درِیا دے ہوالے کرکے اتے اںتّم رسماں پُۄرِییاں کردِیاں ڈا. بھںڈّال نُۄں باپ بارے لِکھی آپݨی کوِتا دے بۄل یاد آئُںدے ہن :
ماں دی مَۄت تۄں بائد پہِلی وار پِںڈّ آئِیا ہاں گھر دے جِیء پِیر دی درگاہ ’تے گئے ہۄئے نیں مَیں اِکلّا سِمرتِییاں ’چ گواچ جاںدا ہاں پَیراں دی بِڑک میری نم-چُپّ نُۄں تۄڑدی ہَے نںگّے پَیرِیں گھر وڑدا باپ بۄجھے ’چۄں امبّ کڈھّ مَینُۄں دِںدِّیاں کہِںدّا ہَے : “مَینُۄں پتا سی تُۄں آئِیا ہۄویںگا تَینُۄں کھُۄہ والے بُۄٹے دے امبّ بہُت پسںدّ ہن اجّ اِکّ امبّ لبھّا سی لَے پھڑھ٬ چُۄپ لَے۔“ تے مَیں باپ دے جھُرڑِییاں بھرے کمبّدے ہتھّۄں امبّ پھڑھدِیاں سۄچدا ہاں … ماں دی مَۄت تۄں بائد میرا باپ ماں وی بݨ گِیا ہَے۔ (پنّا : 47-48)
اگلے دۄ-تِنّ ادھِیاواں وِچ ڈا. بھںڈّال آپݨے پِںڈّ تے آپݨے گھر نُۄں مِلݨا لۄچدا ہَے اُہ بُۄہے-بارِییاں تۄں وِروے آپݨے چُبارے نُۄں یاد کردا ہَے جۄ کدے اُس دا ’سٹڈّی-رُۄم‘ تے ’بَیڈّ-رُۄم‘ ہُںدّا سی۔ آپݨے سکُۄل دے دِناں نُۄں چِتودا ہَے٬ کِویں اُہ سویرے باپ نُۄں کھیتاں وِچ رۄٹی دے کے سکُۄل پہُںچّدا سی۔ تے ادھّی چھُٹّی ویلے گھر آ کے ڈںگّراں نُۄں نلھکا گیڑ کے پاݨی ڈاہُںدّا سی۔ مِڈل سکُۄل دے آپݨے اُستاد اُگھّے کوی ہربھجن ہُںدّل نُۄں یاد کردا ہَے جۄ اُس نُۄں اںگّریذی پڑھائُںدے رہے سن تے اُنہاں ورگے ہی مِہنتی ادھِیاپکاں چنّݨ سِںگھّ٬ رتن چںدّ تے ایُدھِّیا داس نُۄں چیتے کردا ہَے۔ بۄرِییاں تے تپّڑاں والے سکُۄلاں تۄں پْرائِمری تے مِڈل تکّ پڑھائی کرن تۄں بائد ساڈے مِتّر بھںڈّال نیں نَۄوِیں تے دسوِیں نویں-نویں اپّگریڈ ہۄئے ہائی سکُۄل دھالِیوال بیٹ تۄں کِیتی تے پھِر پِںڈّ دے پڑھے-لِکھے نَۄجُیان جرنَیل سِںگھّ بھںڈّال دی یۄگ اگوائی وِچّ رݨدھِیر کالج کپُۄرتھلا وِچ گِیارہوِیں جمات ’پرَیپّ‘ دے نان-مَیڈِیکل گرُپّ وِچّ داخلا لَے لِیا۔ مَیٹْرِک ’چ چںگّے نمبّر آئُݨ کرکے داخلا تاں آسانی نال مِل گِیا پر پڑھائی دا مادھِئم اںگّیریذی وِچّ ہۄݨ کارن اِہ پڑھائی مُشکل لگّی تے اِس تۄں ڈردِیاں آرٹس گرُپّ لَے لِیا۔ پر آسان پڑھائی دی اِہ ’مَۄج‘ بہُتا چِر ناں ماݨی جا سکی٬ کِئُںکِہ مہِینے کُ بائد ہی اِکّ دِن بھںڈّال دے ماما جی ہَیڈّماسٹر پِیارا سِںگھّ پڈّا ہُراں دے اچانک کالج آ جاݨ ’تے اُنہاں دے سخت ہُکم “گُربخش٬ جیکر اگّے پڑھنا ہَے تاں سائِںس ہی پڑھنی ہَے٬ نہِیں تاں پھڑھ آپݨا بستا تے پِںڈّ جا کے باپ نال ہلھ دی جںگھّی پھڑھ تے واہی کر”, نیں اُسنُۄں مُڑ سائِںس ولّ مۄڑ دِتّا۔
اِتھّے ہی ڈا. بھںڈّال ساہِب دی ذِںدّگی وِچّ نواں مۄڑ آئُںدا ہَے جدۄں اُہ دُچِتّی٬ اںگّریذی مِیڈِیئم تے مہِینے تۄں وی ودھّ سماں لںگھّݨ کرکے مُڑ آرمبھّ ہۄئی سائِںس دی پڑھائی پِچھّے پَے جاݨ کرکے ’پرَیپّ‘ وِچّۄں پھیلہ ہۄ جاںدا ہَے جِس دے نتِیجے بارے پتا اُس نُۄں آپݨے باپ دے نال کھیتاں وِچّ رُۄڑی کھِلاردِیاں لگّدا ہَے۔ اِہ سُݨ کے باپ دِییاں اکھّاں وِچّ آئے ہۄئے ہںجھُّۄ جِنہاں نُۄں اُہ باہر نہِیں آئُݨ دِںدّا٬ گُربخش بھںڈّال نُۄں بہُت وڈّا سُنیہا دِںدّے ہن تے اُہ اُتھّے اگّۄں سخت مِہنت کرن دی ٹھاݨ لَیںدا ہَے۔ نتِیجے وجۄں٬ اگلے سال بہُت ودھِییا نمبّر لَے کے اِتھّۄں بی.اَیسّ.سی. تے اگّۄں پںجّابی یُۄنِیورسِٹی پٹِیالا تۄں اَیمّ. اَیسّ. سی. مَیرِٹ سکالرشِپ پْراپت کرکے کردا ہَے۔ اِس سارے بْرِتاںت نُۄں اِس پُستک دے اہِم ادھِیائ ’پھیلہ ہۄݨ دا وردان‘ وِچّ باخُۄبی بِیانِیا گِیا ہَے۔
ڈا. بھںڈّال دا اگلا اِمتِہان اَیمّ.اَیسّ.سی. تۄں بائد نَۄکری لبھّݨ تے اِس نُۄں جاری رکھّݨ لئی ہُںدّا ہَے۔ کُجھ سماں بیرُذگار رہِݨ پِچھّۄں کھالسا کالج سُدھار وِکھے رَیگُۄلر سمجھی جاݨ والی لَیکّچرار دی نَۄکری مِلݨ ’تے اُس دے جِیون دا سفر مساں ہی رواں ہۄݨ لگّدا ہَے کِہ اِکّ تۄں دۄ سال کِیتی گئی اُس دی ’پْرۄبیشن‘ نُۄں نذرئںدّاذ کردِیاں ہۄئِیاں کالج دی پْربںدھّکی کمیٹی دے اکھّڑ پْردھان بکھتاور سِںگھّ ولّۄں اُس نُۄں دۄ ہۄر پْرۄفَیسراں نُۄں نَۄکری تۄں فارگ کر دِتّا جاںدا ہَے۔ مُڑ بیرُذگار ہۄ جاݨ کارن کئی اُس نُۄں بی.اَیڈّ. کرکے سکُۄل ماسٹر بݨن دی سلاہ دِںدّے ہن٬ پر اُہ آپݨے سِرڑ ’چ سابت رہِںدِّیاں لائِلپُر کھالسا کالج جلںدھّر اتے ڈی.اے.وی. کالج ہُشِیارپُر وِچ سال-چھے مہِینے والِییاں اَیڈہاک نَۄکرِییاں کرکے آپݨی جِیون-گڈّی نُۄں اگّے تۄردا ہَے۔
اِتھّے اِہ ویکھݨ والی گلّ ہَے کِہ جِتھّے بکھتاور سِںگھّ ورگا کالج دی کمیٹی دا کُرخّت پْردھان اُس دی جِیون-گڈّی نُۄں لِیہۄں اُتاردا ہَے٬ اُتھّے اِس کالج وِچّ رہے ڈا. بھںڈّال دے سہِکرمی رہے پْرۄفَیسّر ہربھجن سِںگھّ دِئۄل اتے گُرُۄ کاںشی کالج دے پْرِںسِّیپل ڈا. ہربںتّ سِںگھّ ورگے نیک اِنسان اُس دی اِس ڈکّۄ-ڈۄلھے کھاںدی گڈّی نُۄں مُڑ لِیہے پائُݨ وِچّ اُس دی مدد کردے ہن۔ پںجّاب پبلِک سروِس کمِشن دے مَیمبر ہُںدِّیاں ڈا. ہربھجن سِںگھّ دِئۄل بھںڈّال دی سرکاری کالجاں لئی پْرۄپھَیسر دی چۄݨ وِچّ اہِم یۄگدان پائُںدے ہن۔ پہِلی نِیُکّتی سرکاری کالج ہُشِیارپُر وِچّ ہُںدّی ہَے جِتھّے اُس نُۄں ڈا. جگتار٬ ڈا. دِیدار٬ ڈا. پْرِتپال مہِرۄک تے کہاݨِیکار جسوںتّ سِںگھّ وِردی ورگے سُہِرد پْرۄفَیسراں دا ساتھ تے سہِیۄگ مِلدا ہَے۔ رݨدھِیر کالج کپُۄرتھلا وِچّ ہۄئی بدلی اُس دی اِس جِیون-گڈّی نُۄں پھِر ’رواں‘ تۄردی ہَے۔
اِتھّے ہی اُس نُۄں گُرُۄ نانک دیو یُۄنِیورسِٹی امّْرِتسر وِچ بی.اَیسّ.سی. تے اَیمّ.اَیسّ.سی. وِکّ اِکّ سال جُۄنِیئر رہے آپݨے پِیارے مِتّر ڈا. کُلوںتّ سِںگھّ تھِںدّ دی نِگرانی وِچّ پارٹ-ٹائیِم پِیئَچّ.ڈی. کرن دا آپݨا سُپنا پُۄرا کرن دی سُجھّدی ہَے۔ اُہ کالج تۄں کِسے کِسم دی کۄئی چھُٹّی لئے بغَیر شنِیوار تے اَیتوار باکائِدا امّْرِتسر جا کے یُۄنِیورسِٹی دے فِذِکس وِبھاگ دِییاں لَیبارٹرِییاں وِچّ آپݨی کھۄج نال سبںدھِّت تجربے دِل لا کے کردا ہَے اتے اِنہاں دے نتِیجے آپݨے نِگران دۄست ڈا. تھِںدّ نال وِچاردا ہَے۔ پںجّاں سالاں دی کھۄج دے آدھارِت جِتھّے یُۄنِیورسِٹی کانوۄکیشن وِچّ لال گائۄُن پا کے پِیئَچّ.ڈی. دی ڈِگری لَیݨ دی آپݨی سدھّر پُۄری کردا ہَے جۄ گھریلُۄ آرتھِک تںگّی کارن پںجّابی یُۄنِیورسِٹی پٹِیالا دے پْرۄ. کھُرانا دے سُہِرد مشورے دے باوجُۄد ادھُۄری رہِ گئی سی۔ ڈا. بھںڈّال دے جنُۄن دی ہدّ تکّ پہُںچّی پِیئَچّ.ڈی. دی اِہ ڈِگری اُس نُۄں بھارت دی کِسے یُۄنِیورسِٹی وِچّ وِدِیارتھِییاں نُۄں پڑھائُݨ تے کھۄج کرن وِچّ تاں سہائی نہِیں ہُںدّی٬ پر امرِیکا دی کلِیولَیںڈ سٹیٹ یُۄنِیورسِٹی وِچ اِہ اُس نُۄں ’پْرۄفَیسّر‘ دا رُتبا دِوائُݨ وِچّ بھرپُۄر یۄگدان پائُںدی ہَے۔
ڈا. بھںڈّال بہُت مِہنتی تے سِرڑی ہَے۔ یُۄنِیورسِٹی وِچّ پڑھائُݨ دے نال-نال اُس دِییاں ساہِتک کِرتاں اخباراں تے رِسالِیاں دا لگاتار شِںگّار بݨدِییاں رہِںدِّییاں ہن۔ امرِیکا دے اخبار ’پںجّاب ٹائیِمذ‘ وِچ اُس دا آرٹِیکل ہر ہر ہفتے با-کائِدگی نال چھپدا ہَے۔ اُس دِییاں کوِتاواں تے وارتک دِییاں پُستکاں دا ذِکر پہِلاں ہۄ چُکّا ہاں۔ اُس دی کوِتا تاں رسدائِک ہَے ای٬ پر اُس دی وارتک وِچّۄں وی کاوِ-مئی جھلک مِلدی ہَے۔ لہِںدّے پںجّاب دے اۄرِیئَںٹل کالج لاہَۄر دی پْرِںسِّیپل تے پاکِستان دی جھںگّ یُۄنِیورسِٹی دی وائیِس-چاںسلر ڈا. نابِیلا رہِمان دا اِس بارے کہِݨا ہَے٬ “بھںڈّال ساہِب٬ تُسِیں تاں نسری-نذم لِکھدے ہۄ۔“ (پنّا-162)
ڈا. بھںڈّال دی وارتک تے کوِتا وِچّ ندِییاں دے وہِںدّے پاݨِییاں دی روانی ہَے۔ اُس کۄل شبداں دا اتھاہ بھںڈّار ہَے۔ رچناواں وِچ شبد آپݨے آپ ’کِر-کِر‘ پَیںدے ہن۔ اُس دا ادھِیاپن تے لِکھݨ-پڑھن دا سفر با-دستُۄر جاری ہَے۔ اِس پُستک وِچّ اُسدا آپݨا کتھن ہَے٬ “ہالے تاں مَیں ہرفاں دی جُۄہ وِچّ جۄگی والھا ہۄکرا لائُݨا ہَے۔ شبداں وِچّ ارتھاں دے دِیوے جگائُݨے نیں تے خُد نُۄں کۄرے ورکِیاں ’تے فَیلی اجِہی اِبارت دے سپُرد دے کرنا ہَے جۄ کدے اِبادت بݨن دے کابِل ہۄ سکے۔“ (پنّا-165)
ربّ کرے! اُس دا اِہ ’سفر‘ نِروِگھن چلّدا رہے۔ نالے ہُݨ اِس ویلے اُہ پںجّاب دے ’کچّے پکّے راہاں ’تے نہِیں چلّ رِہا٬ سگۄں امرِیکا دے ’فرِیویذ‘ (کَینیڈا دے ’ہائیِویذ‘) ’تے سپاٹ دَۄڑ رِہا ہَے۔ اِنہاں دیشاں وِچّ کِہڑی کمّ تۄں سیوا-مُکتی دی کۄئی بںدِّش ہَے۔ اسّی-اسّی٬ نبّے-نبّے سال دے پْرۄفَیسر یُۄنِیورسِٹِییاں وِچ پڑھا رہے ہن۔ پْرماتما ڈا. بھںڈّال نُۄں لمِّیں آیُۄ تے تںدّرُستی بخشے۔ … تے اُس دا اِہ ’کچّا پکّا سفر‘ اِںج ہی جاری رہے۔
***