کُجھّ دِن پہِلاں پںجّابی ٹْرِبِئۄُن (11 اکتُۄبر 2026) وِچّ وِدوان لیکھک سوراجوِیر نیں ’دلِت ہۄ… چُپّ رہۄ‘ سِرلیکھ ہیٹھ لِکھِیا سی؛ ’سنیہا اِہ ہَے کِہ بھاوے تُسِیں سنمدِیپ دا پروار ہۄ جاں گُلجار سِںگھّ دا پرِوار جاں شاملاٹ دا ہِسّا مںگّدے دلِت جاں کھیت مذدُۄر آگُۄ ہرمیش مالڑی٬ سماج وِچّ آپݨا درجا پچھاݨۄ آپݨی ہستی تے اَۄکات پچھاݨۄ٬ رَۄلا ناں پائۄ٬ رۄس ناں پْرگٹائۄ٬ وِدرۄہ ناں کرۄ٬ چُپّ رہۄ٬ تُسِیں دلِت ہۄ۔ ستّا دا سُنیہا ہَے٬ “کی ہۄئِیا تُہاڈے کۄل امبّیڈکر دے بۄل ہن٬ ساڈے کۄل امبّیڈکر دی تسوِیر ہَے٬ ستّا دی تہِرِیر ہَے… تُسِیں چُپّ رہۄ! تُسِیں چُپّ رہۄ۔”

سنمدِیپ٬ گُلذار سِںگھّ اتے ہرمیش مالڑی سبھ دلِت ہن۔ اُہ سماجِک دُروِوہار تۄں تںگّ آ کے کھُدکشی کر گئے۔ گُلذار سِںگھّ اِکّ مںتّری نُۄں نشِیاں دے بںدّ ناں ہۄݨ بارے سوال پُچھّ بَیٹھِیا تے اُہ مںتّری دے اُچّ جاتی چہیتِیاں دی نپھرت اتے گالی گلۄچ دا شِکار ہۄ گِیا۔ ہرمیش مالڑی کھیت مذدُۄراں دا آگُۄ ہَے اتے اُس نُۄں پاس-ہںسّ راج کمپّلَیکس وِچّ جاتی سُۄچک شبد ورت کے بیئِذّت کِیتا گِیا۔ پںجّاب وِچّ نشِیاں نال سِرپھ دلِت ہی نہِیں٬ بلکِہ سارا سماج ہی پْربھاوِت ہۄ رِہا ہَے۔ گُلذار سِںگھّ پُۄرے سماج دے ہِت لئی مںتّری تۄں سوال پُچھّ رِہا ہَے٬ اُہ کیول آپݨے لئی نہِیں بۄل رِہا۔ سٹیٹ نُۄں سوال کرنا ہر ناگرِک دا سںوِّدھانک ہکّ ہَے۔ پاش-ہںسّ راج نُۄں سماج نائِکّ منّ چُکِّیا ہَے پر اُنہاں پْرتی یادگار نُۄں ہۄئے لَیکے وِواد تے دلِت ہرمیش مالڑی نُۄں بۄلݨ دا کۄئی ہکّ نہِیں ہَے۔ اکھَۄتی اُچّ جاتِیئے اُس دا نِرادر کردے ہن کِہ اُہ آتمہتِّیا کر جاںدا ہَے۔ کی سماج دے نائِکاں بارے وی دلِت نہِیں بۄل سکدے؟ اِہ اُس پںجّابی سماج وِچّ ہۄ رِہا ہَے جِس نُۄں بہُت اُداروادی منِّیا جا رِہا ہَے اتے اِہ اُدارتا سِکھّ گُرُۄ سہِبان دی سِکھِّیا دا پْربھاو منّی جاںدی ہَے۔ پھِر جات-پات دے جنمداتے اُس سماج وِچّ دلِت بھائیِچارے نال کِہۄ جِہا ورتارا ہُںدّا ہۄویگا جِتھے سِکھّی دا کۄئی پْربھاو ہی نہِیں ہَے٬ وڈّا سوال ہَے۔

پںجّابی پیںڈُۄ سماج وِچّ کھیتی کردے جٹّ بھائیِچارے دا دبدبا ہَے۔ سماج دے اِس تبکے تے جٹّواد بھارُۄ ہَے۔ مَیں جٹّ ہاں … اسِیں جٹّ ہُںدّے ہاں … وگَیرا وگَیرا الںکّار ورت کے آپݨی پہِچاݨ کروائی جاںدی ہَے۔ شْری گُرُۄ امرداس جی دا شْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب جی وِچّ شبد ہَے؛ جاتِ کا گربُ ن کرِ مُۄرکھ گوارا۔ اِسُ گرب تے چلہِ بہُتُ وِکارا۔ (پنّا 1127) گُرُۄ ساہِب پھُرمائُںدے ہن کِہ جات دا ہںکّار ناں کرۄ کِئُںکِہ اِس ہںکّار نال بہُت وِکار پَیدا ہُںدّے ہن۔ جات-پات دے سِدھاںتک وِرۄدھی سِکھّ دھرم تے پُۄرا کابج جٹّ بھائیِچارا٬ گُرُۄ دے پھُرمان دی وی پْرواہ ناں کردا ہۄئِیا جات ابھِمانی ہَے۔ اگِیانتا دُکھدائی سماجِک ورتارِیاں نُۄں جنم دِںدّی ہَے۔ جٹّ بھرا اِس گلّۄں اݨجاݨ ہن کِہ ہِںدُّۄ ورن وِوستھا انُسار جٹّ وی شُۄدر ہن۔ اُہ وٹائی/پٹے تے کھیتی کردے سن۔ اُنہاں کۄل ذمِین دی مالکی نہِیں ہُںدّی سی۔ لیکھک پْرِیتم سِںگھّ اَیم اے مُتابِک ; “پہِلی جن گݨنا 1881 ای:, سمُچّے دیش وِچّ چار پڑاواں وِچّ ہُںدّی ہۄئی کئی سالاں وِچّ سمپّنّ ہۄئی جِس دی رِپۄرٹ ڈائِرَیکٹر سر ای. ڈی. اِبٹسن نیں٬ 1888 ای: وِچّ تِیار کِیتی جۄ 1892 وِچّ چھپی سی۔ اُس نیں پںجّاب وِچّ جاتاں دا وِشلیشݨ کردے ہۄئے دسِّیا کِہ جٹّ (JAT) Junior Agriculture Tenant بھاو جمِین نُۄں کھۄدݨ اتے واہُݨ والے لۄکاں نُۄں کِہا جاںدا ہَے٬ جِہناں دا درجا سورن جاتاں-بْراہمݨ, کشتّری اتے وَیش تۄں وی نِیواں ہَے اتے جٹّ نُۄں شُدراں وِچّ شامل کِیتا ہَے۔ جٹّاں دے گۄت وی اُچّ جاتاں دے گۄتاں نال نہِیں مِلدے بلکِہ جٹّاں دے گۄت-سںدھُّۄ٬ سِدھُّۄ٬ ڈھِلّۄں٬ گِلّ٬ رںدھّاوا اتے چَۄہان آدِ شُۄدراں نال مِلدے ہن۔ پہِلاں ذمِین اُتّے مالکی جٹّ دی نہِیں ہُںدّی سی بلکِہ راجے دی ہُںدّی سی۔ جٹّاں نُۄں ذمِین دی مالکی تاں بابا بںدّا سِںگھّ بہادر نیں کھالسا راج دَۄران 1710-1716 ای: دَۄران ہی دِتی سی۔ (دلِت سںگھّرش -اُدیشکا-اکتُۄبر 2026) منّے پْرمنّے سِکھّ اِتِہاسکار گںڈّا سِںگھّ Life of Banda Singh Bahadur وِچّ اُنہاں دا پِچھۄکڑ جٹّ ہۄݨ دا منّدے ہن۔ اِبِٹسن وی بںدّا سِںگھّ بہادر دے پَیرۄکاراں نُۄں جٹّ ہۄݨا منّدے ہن۔ سُبھاوِک سی کِہ سِکھّ راج ستھاپت ہۄݨ تے بںدّا سِںگھّ بہادر نیں آپݨے بھائیِچارے نُۄں ذمِین دے مالکی ہکّ دے دِتّے۔ ہَیرانی ہَے کِہ اِہ جٹّ بھائیِچارا٬ جۄ کدے شُۄدر ہۄئِیا کردا سی٬ دلِت بھائیِچارے نال دُر وِوہار کر رِہا ہَے۔

اِہ ورتارا پِںڈّ اتے شہِراں دے وسنِیکاں نُۄں پْرتکھّ دِکھّ رِہا ہَے پر ساڈی دُنِییا دا اِکّ اجِہا کۄنا وی ہَے جِتھے ہۄ رِہا جاتی بھید-بھاو کِسے نُۄں نذر نہِیں آ رِہا٬ اُہ کرِیا ہی اِس تراں جاںدا ہَے کِہ اُہ سماج دے دُۄسرے کۄنِیاں وِچّ بھید-بھاو لگدا ہی نہِیں۔ اِہ کۄنا سرکاری افسری اتے ہۄر جنتک ادارے ہن۔ اِس کۄنے وِچّ سِکھِّئت دلِتاں دا پْربھاوشالی ہۄݨا اُچّ جاتِییاں دے رڑکدا رہِںدّا ہَے۔ اِس اںدّر بھید-بھاوی ورتارے دی وِئُںتبںدّی نِیتِیگت ہَے اتے بڑی ہی چتُرتا نال لاگُۄ کِیتی جاںدی ہَے۔ پْرۄ. گُرنام سِںگھّ مُکتسر نیں آپݨی کْرِت ’بھارتی لۄک نِیچ کِویں بݨے‘ وِچّ آر.اَیس.اَیسّ دا اِکّ گُپت پتّر دِتّا ہَے۔ اِس دستاویج مُتابِک دلِت ورگ دے اپھسراں/سرکاری کرمچارِییاں نُۄں گھرۄں دُۄر دراڈے اتے اݨچاہے سٹیشناں تے تائِنات کِیتا جاوے٬ اُنہاں نُۄں آرتھِک تَۄر تے پچھڑے رکھِّیا جاوے٬ سماجِک ساںجھ کائِم ناں کرن دِتّی جاوے٬ اُنہاں دِییاں سلانا رِپۄرٹاں کھراب کِیتِییاں جاݨ… آدِ۔

مَیں اِکّ تکنِیکی کالج وِچّ لَیکچرار دی اسامی (1974) تے کمّ کر رِہا سی۔ پْرِںسِّیپل ساہِب گرَیجُۄئیٹ ہۄݨ دے نال-نال بُݨائی-کڈھائی دا تکنِیکی ڈِپلۄما ہۄلڈر سن۔ ساہِب سانُۄں آپݨا دۄست سمجھدے سن۔ اُنہاں لئی دۄستی دا ارتھ اُنہاں دی ہاں ’چ ہاں مِلائُݨ تۄں سی۔ بھارت سرکار دے اُدیۄگ وِبھاگ نیں بمبّئی وِکھے اِکّ سَیمِینار دا آیۄجن کِیتا جِس وِچّ بھاگ لَیݨ لئی کپّڑے دی رںگّائی-چھپائی دے ماہِر٬ پْرۄپھَیسر سہِبان اتے اُدیۄگپتی بُلائے گئے سن۔ ساہِب نیں بمبّئی دیکھݨا سی (اُنہِیں دِنِیں بمبّے دیکھݨ دا جھلّ چڑھِیا ہُںدّا سی) … اَیسا مَۄکا پھِر کہاں مِلیگا … ناں ہِںگّ لگّݨی سی ناں پھٹکڑی۔ ساہِب دا دَۄرا گُپت رکھِّیا گِیا … گُپت ہی رکھّݨا بݨدا سی کِئُںکِہ بھاشن لِکھݨ والا لائِبْریرِیئن سی۔ اُہ اِس گلّۄں پھُلِّیا پِیا سی کِہ اُس دا لِکھِیا بھاشݨ آل اِںڈِییا سَیمِینار وِچّ پڑھِیا جاویگا۔ اُس نیں آپݨی کھُشی میرے نال ساںجھی کر لئی سی۔ مَینُۄں اِس دا اپھسۄس سی کِہ وِشے تۄں اݨجاݨ وِئکتی کَۄمی پدھّر دے سَیمِینار وِچّ ہِسّا لَیݨ جا رِہا سی٬ اُہ بھی بھاشݨ لائِبْریرِیئن تۄں لِکھوا کے جِس نُۄں وِشے دا اُۄڑا آڑا وی نہِیں آئُںدا سی۔ مَیں آپݨا دُکھّ آپݨے مِتّراں نال ساںجھا کرن ویلے کہِ بَیٹھِیا؛ ’ٹَیکسٹائیِل کَیمِسٹری دے پْرۄپھَیسر ساہِب نُۄں سَیمِینار تے جاݨا چاہِیدا سی تاں کِہ اِس دا پھائِدا اِںسٹِیچِئۄُٹ اتے وِدِیارتھِییاں نُۄں ہُںدّا ناں کِہ پْرِںسِّیپل نُۄں نِجّی لابھ ہُںدّا۔ گلّ ساہِب دے کنّاں تکّ پہُںچّا دِتّی گئی۔ … چُغلکھۄراں نیں آپݨے کمّ وی تاں کروائُݨے سن۔ پْرِںسِّیپل ساہِب اتے اُہناں دے دپھتر دا املا مَینُۄں ٹُٹّ کے پَے گئے … تُسِیں کَۄݨ ہۄ دپھتر دے کمّ ’چ بۄلݨ والے … چُپّ رہۄ۔ اُس دِن تۄں بائد لمبّی دُکھدائی کہاݨی شُرُۄ ہۄ گئی سی۔

ٹرینِںگّ کھتم ہۄ چُکّی سی۔ تائِناتی لئی رسم پُۄرتی کرن دی کوائِد ڈائِرَیکٹر ساہِب دے گھر چاہ تے پُۄری ہۄ رہی سی۔ سبھ نیں آپنی لۄڑ مُتابِک تجوِیذاں اتے دلِیلاں نال ترلے مِنتاں کِیتِییاں۔ جِنہاں دی پہُںچّ سی اُنہاں دی چاپلُۄسی ہۄ رہی سی اتے ساڈے ورگِیاں دی جھاڑ جھمبّ … اُس وکت بمبّے شہِر وِچّ رِہائِشی مکاناں دی بہُت کِلّت سی٬ کۄئی اُتھّے جاݨ لئی راجی نہِیں سی۔ پُۄری تنکھاہ وِچّ رہِݨ لئی اِکّ کھۄلی وی کِرائے تے نہِیں مِل سکدی سی۔ جد مَیں ڈائِرَیکٹر ساہِب نُۄں بچِّیاں دا واستا پا رِہا سی کِہ مَینُۄں بمبّے ناں بھیجِیا جاوے تاں ڈائِرَیکٹر ساہِب دی شْرِیمتی جی کُدّ کے کھاݨ نُۄں پئے … ’ہَیں! تُۄں بمبّئی نِیں جاݨا چاہُںدّا … مَیں اِہنُۄں کہُۄںگی کِہ تَینُۄں بمبّے جرُۄر بھیجے۔ ’اُس دی کڑکوِیں اتے کُسَیلی اواج نیں سبھ نُۄں بھَے-بھِیت کر دِتّا سی۔ میرے سمیت بہُتِیاں نُۄں بمبّے تائِنات کر دِتّا گِیا٬ گھر تۄں 2000 کِلۄمِیٹر دُۄر۔ گُپت چِٹھّی دا اِکّ مدّ امل ’چ آ رِہا سی۔ اسِیں چار دلِت اپھسراں نیں اِکّ چھۄٹے جِہے پھلَیٹ وِچّ چار مہِینے پھرش تے سَۄں کے کِویں کڈھّے٬ سانُۄں ہی پتا ہَے۔ جیکر سانُۄں ساڈے گھراں دے نیڑے تائِنات کر دِتّا جاںدا تاں ساڈے پرِوار آرتھِک٬ سماجِک اتے مانسِک تَۄر تے تاکتور ہۄ سکدے سن۔ ساڈی کۄئی سُݨ نہِیں رِہا سی … بس چُپّ رہۄ تے سیوا کرۄ دا اُپدیش سُݨائُںدے رہے سن۔

بھارتی راجسو سیوا (اِںڈِیئن رَیوینِئۄُ سروِس) وِچّ کمّ کرن دا ارتھ٬ جیکر سیوا کرنی ہَے٬ تد اِکّۄ ہۄ سکدا ہَے کِہ اِس دے مَیمبر وجۄں بھارتی سںوِّدھان دے تہِت کمّ کردے ہۄئے تُسِیں کانُۄن مُتابِک جائِج مالِییا سرکار لئی اِکّٹھا کرۄ۔ اِہ تد ہی سمبھّو ہَے جیکر تُسِیں قانُۄن دے اںتّرِیو بھاو نُۄں لاگُۄ کرۄگے … بݨدا ٹَیکس لوۄگے اتے وادھُۄ دا کر-داتا نُۄں واپِس کرۄگے۔ سروِس دے پہِلے مہِینے دَۄران ہی اِکّ ماملے وِچّ کانُۄن دی ’اںتّرِیو بھاونا‘ لاگُۄ کر بَیٹھِیا۔ سارا مہِکما کہے … اِہ تاں گِیا۔ وڈّے ساہِب نیں میرے باس نُۄں میرے ساہمݨے کُجھّ اِس تراں کِہا؛ ’اِہنُۄں کُجھّ سمجھائۄ!’ اِہنے تاں کر داتا نُۄں اِمانداری دا سرٹِیپھِکیٹ وی دے دِتّا ہَے۔ ’سۄچ رِہا سی کِسے کرداتا نُۄں اِماندار کہِݨا کۄئی گُناہ تاں نہِیں سی اتے مَینُۄں کی سمجھݨ دی لۄڑ سی۔ سمجھݨا اِہی سی کِہ … جِہۄ جِہا گھالا مالا چلّ رِہَے , تُۄں وی اُمیں جِویں کرِیں جائِیا کر۔ مَیں ڈرِیا جرُۄر پر آپݨے اہِد تے دْرِڑھ رِہا۔

کُجھّ دِناں بائد پھِر اجِہی ستھِتی آ گئی۔ اِکّ گھر دی تلاشی مُہِمّ دا اِںچارج ساں۔ اُنہاں کۄل دستاویذی سبُۄت سن کِہ گھر وِچّ مَۄجُۄد گہِݨے دۄ دِن پہِلاں ہی وِبھاگ نیں واپس کِیتے سن۔ ’اُپّرۄں ہُکم‘ سبھ چُکّ لِیائۄ … اکھے سارے اِنام (Reward) دے ہکّدار ہۄ جاواںگے۔ مَیں ناںہ کر دِتّی۔ بہُتا تِیںگھدَیں٬ نَۄکری تۄں چھُٹّی کروا دِیاںگے … جۄ اسِیں کہِںدّے ہاں کرۄ٬ سُݨنا پِیا۔ آپݨے آپ نُۄں کِہا کر لَے سیوا … اُہ چاہُںدّے ہن … چُپّ رہِ … سیوا کر ساڈی۔ اُہ اݨجاݨ سن کِہ اِہ تِیںگھ نہِیں بلکِہ اُس سںوِّدھان دی سیوا کرن دی تاںگھ سی٬ جِس دی سرکاری نَۄکری جُیائِن کرن ویلے ہر سرکاری کرمچاری سَۄںہ چُکّدا ہَے۔

جھُۄٹھی شِکائِت نُۄں بہانا بݨا کے اݨچاہی تائِناتی کرنا٬ ترکّی دے راہ ’چ رُکاوٹاں پَیدا کرنا اتے سِینِییارتا ہیٹھاں کر دیݨا آم گلّ سی/ہَے۔ اجِہے کیس وی اکھِّیں دیکھے ہن جِتھّے سی.بی.آئی نیں گھر تلاشِیا٬ نۄٹاں دی برسات وِچّ بچّے نہائے پر وِیہ سال باد سجّݨ با-اِجّت بری کِیتے گئے … سروِس وِچّ سِینِییارتا٬ ترکّی اتے ہۄر سبھ لابھ دِتّے گئے … اُہ اُچّ جات دے سن٬ اُنہاں لئی اِنساپھ دے پَیمانے الگّ ہن۔ ساڈے کُجھّ اپھسراں نال جِیادتی ہۄئی۔ اُنہاں اِنساپھ دی مںگّ کِیتی۔ راتۄ رات سبھ نُۄں اݨچاہِییاں پۄسٹاں اتے تھاواں تے تبدِیل کر دِتّا گِیا۔ سُنیہا ساپھ سی … اَینا تھۄڑھے تُہانُۄں ترکّی دے دِتّی … چُپّ رہۄ۔ اجِہے سٹیشن دِتّے جِتھّے کۄئی بھی جاݨ نُۄں تِیار نہِیں سی … گُجرات دے بھاونگر … پںجّابی سردار نُۄں کۄئی مکان دیݨ نُۄں تِیار ہی نہِیں سی۔ شہِر تۄں باہر اُبھّر رہی بستی وِچّ رہِݨا پِیا سی۔

ہُݨ سِسٹم نُۄں ہۄر نیڑِئۄں دیکھ سکدا سی۔ تال-میل اپھسر ہۄݨ دے ناتے دُۄسرے وِبھاگاں دی کارگُذاری وی دیکھ سکدے ہۄ۔ وِبھاگی ترکّی کمیٹی دی مِیٹِںگّ وِچّ اِکّ راکھویں کۄٹے دے اُمِیدوار دا بںدّ لِفافا پِچھلے سال تۄں سِیل بںدّ ہی پِیا سی۔ کہِݨ … اِہدا کی دیکھݨَے … اگّے چلّۄ۔ ساڈے پھِر سِںگّ پھس گئے٬ اُس لِپھاپھے تے کاروائی ہۄئی پر اگّے لئی ساڈا آئُݨا بںدّ۔ سُنیہا اۄہی سی … چُپّ رہۄ۔

دُۄسری ترکّی ویلے وی گھر تۄں 2500 کِلۄمِیٹر دُۄر گڑبڑ والے اِلاکے (Disturbed Area) گُہاٹی (اسام) تائِنات کر دِتّے گئے۔ اِس بیئِنسافی لئی سُݨنا پِیا؛ “بھائی ساہِب نُۄں کہۄ چُپّ کرکے بَیٹھݨ, بہُت اُچّ پدھّر تۄں بدلی دے ہُکم ہۄئے ہن٬ جِیادا کُجھّ کرنگے تاں ہۄر بھی مُسِیبت مُلّ لَے سکدے ہن۔” اُتھے رہِݨ تے پتا لگِّیا کِہ کیںدر سرکار دی کُلّ تائِناتی دے 60% اپھسر انُسُۄچِت جاتی/جن جاتی دے سن۔ اِہ کِہۄ جِہی مانسِکتا ہَے … اِکّ ترپھ کِہا جاںدا ہَے کِہ انُسُۄچِت جاتِییاں دے لۄک راکھویںکرن کرکے اپھسر بݨے ہُںدّے ہن پر دُۄسرے پاسے اُنہاں نُۄں ہی گڑبڑ والے اِلاکِیاں وِچّ سرکار دا کمّ-کاج کرن لئی تائِنات کر دِتّا جاںدا ہَے۔ اجِہِییاں تھاواں تے تاں سرکار دے آہلا اپھسراں دی لۄڑ ہُںدّی ہَے تاں کِہ ہالات نُۄں سُدھار کے جن-جِیون سَۄکھا بݨائِیا جا سکے۔ اِتھّے اِکّ مِیٹِںگّ دا ذِکر کردا ہاں۔ راجدھانی دِلّی وِکھے Central Board of Direct Taxes دے دپھتر ہِںدّی دی مِیٹِںگّ تے ہاذری لائُݨا میرے جِمّیں سی۔ مِیٹِںگّ کھتم ہۄئی۔ اُہی سجّݨ جِنہاں 1984 دے سِکھّ-کتلییام والے ہالاتاں درمِیان میری چھُٹّی (بمبّے) لئی ہِیل ہُجّت کِیتی سی اتے ہُݨ چِیپھ کمِسنر بݨ چُکّے سن٬ کہِݨ لگّے٬ ’جگرُۄپ٬ آ جا چاہ پی کے جاݨا۔‘ چاہ پِیݨ ویلے اُنہاں دی نذر پُچھّ رہی سی؛ بدلی گُہاٹی کِئۄں؟ مَیں کِہا؛ ’شْری مان جی اسِیں پِںڈّاں دے سکُۄلاں ’چ پڑھے ہاں جِنہاں دِییاں دِیواراں تے لِکھِیا ہُںدّا سی؛ سدا سچّ بۄلۄ٬ مِہنت کرۄ٬ آپݨا کمّ اِمانداری نال کرۄ … تے اِہی مَیں کِیتا٬ ہۄر مَینُۄں پتا نہِیں۔‘ کہِݨ لگّے؛ “جگرُۄپ تُۄں بڑا بھۄلا ہَیں٬ پِںڈّاں والے تاں پڑھائے ہی شہِراں والِیاں دی سیوا کرن لئی سن۔” ہُݨ تکّ مَیں اِہ سمجھ چُکِّیا سی٬ بس سُݨنا باکی سی۔ پِںڈّاں والِیاں تۄں اُنہاں دا بھاو شائِد دلِتاں تۄں سی۔

سروِس دا آکھری سال سی۔ ہر سرکاری نَۄکرشاہ اتے ہۄرناں سبھ لئی اِہ اجِہا سال ہُںدّا ہَے جد اُہ آپݨے اِشٹ اگّے دُیا کرن لگّدا ہَے کِہ سُکھِیں ساںدِیں رِٹائِر ہۄ جاوے … کِویں ناں کِویں سال پُۄرا ہۄ جاوے۔ مارچ 2007 وِچّ وڈّے ساہِب مِیٹِںگّ بُلائُںدے ہن۔ بجٹ پُۄرا نہِیں ہۄ رِہا … سارے ہتھّ کھڑھے کر جاںدے ہن … اِکّ اواج ہۄکے بۄلدے ہن٬ جگرُۄپ جے تُۄں پھیل ہۄ گِیا تاں اسِیں سارے پھیل ہۄ جاواںگے … اُںجھ تاں ہر پرپکّ اپھسر نُۄں اجِہا چَیلیںج لَیݨا بݨدا سی پر …۔ اسِیں بِناں کِسے مُسِیبت دی پْرواہ کرے بجٹ پار لںگھّا دِتّا سی۔ اِہ میری اُس سںوِّدھان پْرتی وچنودھّتا سی جِسنے مَینُۄں سکُۄل٬ کالج یُۄنِیورسٹی اتے لَیکچْررشِپ تۄں لَے کے بھارتی راجسْو سیوا دا مَیمبر بݨن تکّ دا راہ کھۄلہِیا۔ سماج دے اُہ تبکے نُۄں دیکھݨ دا مَۄکا پْردان کِیتا جِتھّے ساڈا داکھلا ورجِت سی … ٹھِیک اُسے تراں جِویں آذادی تۄں پہِلاں اںگّریج بۄرڈ لا دِںدّے سن … بھارتی اتے کُتّے نُۄں اںدّر آئُݨ دی اِجاجت نہِیں ہَے۔

دیش آذاد ہۄݨ تے بھارتی سںوِّدھان وِچّ اسِیں بھارتِییاں نیں اہِد لِیا کِہ آذاد بھارت منُکھّی پْرتِشٹھا دی پْراپتی لئی بھائیِچارک ساںجھ اتے ہمدردی ادھارِت سماج دا نِرماݨ کرن دا یتن کریگا۔ سواراجوِیر ہُراں دا اجۄکا اتے میرا بِرتاںت تاں اِہۄ سُجھاء رِہا ہَے کِہ اسِیں اِس ٹِیچے دے نیڑے جاݨ دی بجائے دُۄر ہۄئیِں جا رہے ہاں۔

کۄئی پںدّراں کُ سال پہِلاں٬ جد بْراہمݨوادی سۄچ دے ہتھّ کیںدری ستّا آ گئی سی اتے دلِتاں اتے گھٹّ گِݨتِییاں نال ہِںدُّۄ دھرم شاشتراں انُسار وِوہار شُرُۄ ہۄ گِیا سی٬ اِکّ کوِتا لِکھی سی جِس دا اِکّ بںدّ اِس تراں سی؛

ججّ٬ سِپاہی٬ ساہِب ڈی.سی

ساڈے آپݨے بںدّے نیں۔

کروا دیواںگے تھۄڈی گھِیسی

ہکّ ہکُۄک جے مںگّے نیں۔ …

ہر کَۄم آپݨے نِجّی ہِتّاں دی پُۄرتی لئی وِدیشِییاں وِرُدھّ ہر کِسم دا ہتھّکںڈّا اپݨائُںدی ہَے پر ساڈے دیش وِچّ بہُ-گِݨتی دھرم دے پَیرۄکار آپݨے ہی دھرم دے اِکّ وڈّے ہِسّے نال بدسلُۄکی کرن تے تُلے رہِںدّے ہن٬ بھاویں ’اُہ ہِسّا‘ سارے سماج دے بھلے لئی ہی کِئۄں ناں سۄچدا ہۄوے۔ گُلذار سِںگھّ٬ سنمدِیپ سِںگھّ اتے ہرمیش مالڑی سبھ اِہۄ کر رہے سن جدکِہ اکھَۄتی اُچّ جاتِییا بھائیِچارا آپݨے نِجّی ہِتّاں نُۄں ترجِیہ دے رِہا سی۔ اُہ سبھ ہکّ ہی تاں مںگّ رہے سن۔ ہالاں کِہ اُہ سبھ دے ہِتّ دی گلّ کردے سن پر اُہ ’گھِیسی‘ دے ہکّدار سن کِئُںکِہ اُہ دلِت سن۔ اُنہاں نُۄں جہان تۄں ہی رُکھست ہۄݨا پِیا۔

جاپدا ہَے کِہ سماج دا ہاشِیئے تے دھکِّیا تبکا بھاویں اُہ جمِیںدار ہَے جاں دلِت سارے ہی امِتاو گھۄش دے ناول ‘The Glass Palace’ دے ’مُکُںدّ‘ ہن٬ جۄ بھاڑے دا سِپاہی ہَے پر سمجھ جاںدا ہَے کِہ بھاویں بںدُّۄک دا گھۄڑا اُس دے ہتھّ ہَے پر گۄلی کِسے ہۄر دے ہُکم نال ہی چلدی ہَے۔ اُسدا کمّ ہُکم منّݨا … ’چُپّ رہِݨا‘ … تے سیوا کرنا ہَے۔