سفرناما٬ ساہِت دا اِک مہتّوپُۄرن رُۄپ ہَے٬ جِس راہِیں لیکھک آپݨے سفر دے انُبھو بِیان کردا ہَے۔ پںجّابی ساہِت وِچّ سفرناما لِکھݨ دی پِرت بھائی کانہ سِںگھّ نابھا (پہاڑی رِیاست دا سفرناما) اتے لال سِںگھّ کملا اکالی (میرا وِلائِتی سفرناما) تۄں پائی منّی جاںدی ہَے۔ ناری لیکھکاواں وِچّۄں 1973 وِچ امْرِتا پْرِیتم نیں سفرنامے لِکھݨ دی پہِل کِیتی اُپرںتّ اجِیت کَۄر٬ دلِیپ کَۄر ٹِواݨا٬ سُکھوںتّ کَۄر مان٬ پْربھجۄت کَۄر٬ منجِیت کَۄر امْرِتسر آدِ بہُت سارِییاں لیکھِکاواں نیں وی سفرنامے لِکھے ہن۔ اِسے لڑی تہِت رجوںتّ کَۄر سںدھُّۄ نیں ’میرے پِتا دی کُرسی‘ نامک سفرناما لِکھ کے پںجّابی سپھرناما ساہِت وِچّ مُلّوان وادھا کِیتا ہَے۔

پُستک دے آدِ کتھن وِچ رجوںتّ کَۄر سںدھُّۄ اِکبال کردی ہَے کِہ 'اُہ لیکھِکا نہِیں پر لیکھک دی پتنی جرُۄر ہَے۔' اُہ دسّدی ہَے کِہ اُسنے کدے لِکھݨ بارے سۄچِیا نہِیں سی پر جدۄں٬ 'ہُݨ' مَیگذِین وِچّ آپݨے جِیون ساتھی٬ پںجّابی دے پْربُدھّ لیکھک ڈا. ورِیام سِںگھّ سںدھُّۄ اُپّر لِکھے آرٹِیکل اتے پھیسبُکّ ’تے لِکھے کُجھ لیکھاں نُۄں چںگّا ہُںگّارا مِلِیا تاں اُس نیں لِکھݨا شُرُۄ کر دِتّا۔ لِکھݨ وِچ اُس دی رُچی ویکھ کے سںدھُّۄ ساہِب نیں پتنی نُۄں آپݨے جِیون دِییاں گھٹناواں لِکھݨ لئی پْریرِت کِیتا۔ اُپرںتّ 2023 وِچ جدۄں اُہ دۄویں پاکِستان گئے تاں اُس نیں اِس یاترا نُۄں کلمبدھّ کِیتا۔ اِئۄں اِہ سفرناما ہۄںد وِچّ آئِیا تے رجوںتّ نیں سِدھّ کر دِتّا کِہ اُہ کیول لیکھک دی پتنی نہِیں کھُد وی لیکھک ہَے۔

'میرے پِتا دی کُرسی' رجوںتّ کَۄر سںدھُّۄ اتے ڈا. ورِیام سںدھُّۄ دی پاکِستان یاترا دا بہُت کھُۄبسُۄرت٬ جذباتی٬ مُلّوان ہوالِیاں اتے ٹِپّݨِییاں نال بھرپُۄر دستاویذ ہَے۔ اِس نُۄں 5آب پْرکاشن نیں چھاپِیا ہَے۔ پُستک کھۄلدِیاں پُۄرے پنّے 'تے چھپی لیکھِکا دے پِتا دی تسوِیر پْربھاوِت کردی ہَے۔ بہُت سارِییاں ہۄر مُۄںہ بۄلدِییاں تسوِیراں ہن جِنہاں وِچّ پاکِستان دے پںجّابی لیکھک اتے ہۄر پتوںتّے سجّݨ اِنہاں دا سواگت کردے/مِلدے-مِلائُںدے دِکھائی دے رہے ہن۔ سبھ تۄں اہِم تسوِیر اُہ ہَے جِسدے ناں تے اِس کِتاب دا نامکرݨ ہۄئِیا ہَے۔

بھاویں اِہ پُستک لیکھِکا دی پلیٹھی پُستک ہَے پر اِس اںدّر پئی وتھّ اُس نُۄں پْرَۄڑ لیکھکاں دی شْریݨی وِچّ لِیا کھڑا کردی ہَے۔ اُس دی شَیلی دی پُختگی اتے رَۄچکتا تۄں لگّدا ہی نہِیں کِہ اِہ کِسے لیکھک دی پہِلی پُستک ہۄویگی۔ کھُۄبسُۄرت مُہاورِیاں اتے گھٹناواں مُتابِک اُردُۄ شبداں دا پْریۄگ کِیتا گِیا ہَے۔ ہر چَیپٹر دا نامکرݨ وی الَۄکِک ڈھںگّ نال کِیتا گِیا ہَے۔ جدۄں پُستک دے اںدّر اُتردے ہاں تاں جذبِیاں دا ہڑھ وہا کے لَے جاںدا ہَے۔ 47 دی وںڈّ دا دُکھّ بہُت وڈّا ہَے۔ بلراج ساہنی دا میرا پاکِستانی سپھرناما یاد آئُںدا ہَے۔ راتۄ-رات آپݨے بھرے بھرائے گھر چھڈّݨے آسان نہِیں ہُںدّے۔ اُنہاں وِچھڑِییاں تھاواں نُۄں ویکھ کے منُکھّ دا بھاوُک ہۄݨا لاذمی ہَے۔ لیکھِکا نیں آپݨی یاترا دے اِنہاں انُبھواں اتے یاداں نُۄں بہُت سادھارݨ اتے بھاواناتمک شَیلی وِچّ کلمبدھّ کِیتا ہَے۔

پہِلے چَیپٹر وِچّ اُسنے دسِّیا ہَے کِہ کِویں پاکِستان جاݨ دی اُس دی چِرۄکݨی اِچھّا سی۔ وںڈّ تۄں پہِلاں اُس دا پرِوار اُتھے دا وسنِیک سی اِس لئی اُہنُۄں اُہ جگاواں دیکھݨ دی اِچھّا سی جِتھّے اُنہاں دے پُرکھے رہِںدّے رہے اتے جِس مِٹّی نُۄں گُرُۄیاں دی چھۄہ پْراپت ہۄئی پر سببّ کُچھ سماں پا کے بݨِیا۔ ڈا. ورِیام سںدھُّۄ دا جنم وی پاکِستان وِچّ ہۄئِیا ہۄݨ کرکے اُہ وی آپݨا پِںڈّ بھڈاݨا تے اُتھّے چھُٹّ گِیا آپݨا گھر ویکھݨا چاہُںدّے سن۔ اُس وکت بھڈاݨے دے نیڑے رہِںدّے ہۄݨ کرکے اُنہاں پہِلاں بھڈاݨے ولّ جاݨ دی سلاہ کِیتی۔

دُۄجے چَیپٹر وِچ بھڈاݨے دے راہ وِچّ اُہ پھخر ذمان نُۄں مِلے جۄ کِہ پاکِستان دا ناولکار٬ کوی اتے راجنِیتک وِئکتی ہَے۔ اُسنے آلمی پںجّابی کانپھرںسّاں کرائُݨ دی شُرُۄیات کِیتی۔ اُہنُۄں اِک گَیس سٹیشن تے مِلݨ تۄں اُپرںتّ اہِمد رذا اتے اںجُّم گِلّ جۄ اِنہاں دے میذبان سن٬ نال سںدھُّۄ ساہِب دے پِںڈّ بھڈاݨے ولّ روانا ہۄئے۔ بھڈاݨے دے وسنِیکاں نیں اِنہاں دا بہُت پِیار نال سواگت کِیتا۔ اِنہاں نُۄں اِک گھر دِکھائِیا گِیا جِسنُۄں ویکھدِیاں اِہ کھُش وی ہۄئے تے بھاوُک وی ہۄئے۔ بائد وِچّ پتا چلِّیا کِہ اِہ گھر تاں سںدھُّۄ ساہِب دے وڈیرِیاں دا ہَے ہی نہِیں سی۔ اِس چَیپٹر نُۄں اِسے لئی رجوںتّ نیں 'لبھّا ناں لبھّا گھر' ناں دِتا ہَے۔ اِہ سارِییاں گلّاں اںجُّم گِلّ اتے رذا ساہِب اتے پھَیذل الی نیں وِیڈِیئۄ وِچّ کَید کِیتِییاں ہۄئیِیاں ہن جۄ کِہ یُۄ ٹِئۄُب تے اُپلبدھ ہن۔

آپݨی لِکھت وِچّۄں لیکھِکا اِک سںوّیدنشِیل پتنی وجّۄں وی اُبھردی ہَے جِسنے ناں کیول آپݨِییاں بلکِہ آپݨے جِیون ساتھی دِییاں بھاوناواں نُۄں وی سمجھِیا اتے کھُۄبسُۄرتی نال کلمبدھّ کِیتا ہَے۔ بھڈاݨے والے گھر نُۄں ویکھ کے لیکھِکا دے ساہمݨے اُہ دْرِش آ جاںدا ہَے جۄ اُس دی سسّ اُس نُۄں دسِّیا کردی سی۔ اُس دا اِہ واک ہر پڑھن والے نُۄں بھاوُک کردا ہَے٬ “مَیں آکھدی ہاں بی جی دسّدے ہُںدّے سی کِہ اجے وِیاہ نُۄں کُجھ چِر ہی تاں ہۄئِیا سی٬ سارا داج اُنہاں دا گھر وِچ سی۔ اُنہاں چِیذاں وِچّۄں کُجھ وی ورت کے نہِیں سی ویکھِیا...اُنہاں دے سہُرِیاں پیکِیاں دے سارے گہِݨے وی اِتھّے ہی رہِ گئے۔ پَیسے دی چِیذ وی ناں چُکّ سکے۔"

اِنہاں بھاوُک پلاں وِچّۄں نِکل کے اُہ پِںڈّ ویکھ کے پرت آئُںدے ہن۔ اِئۄں لگّدا ہَے جِویں اسِیں اِنہاں نال اُس پِںڈّ دی گیڑی لا لئی ہۄوے۔ اگلے چَیپٹر وِچ اُہ اِلِییاس گھُمّݨ نُۄں مِلدے ہن۔ اِس دا ویروا کافی تفسِیل نال دِتّا گِیا ہَے۔ اِس تۄں اگۄں اِس کِتاب دے ناں والا چَیپٹر آئُںدا ہَے- میرے پِتا دی کُرسی۔

لیکھِکا دے پِتا وںڈّ تۄں پہِلاں لاہَۄر دے کِلا گُجّر سِںگھّ تھاݨے دے اَیس. اَیچ. اۄ. ہُںدّے سن۔ وںڈّ تۄں بائد اُہ پھِرۄذپُر تھاݨے وِچ تھاݨیدار لگّ گئے۔ اُہ چںگّے گھُڑسوار اتے کھِڈاری سن۔ پر بدکِسمتی نُۄں پہِلے رِپبلِک ڈیء 'تے کھیڈاں دَۄران اُنہاں دی مَۄت ہۄ جاںدی ہَے۔ لیکھِکا نیں آپݨے پِتا نُۄں ویکھِیا نہِیں سی کِئُںکِہ اُدۄں اُہ اجے دۄ کُ سال دی ہی سی۔ اُہ تائُمر آپݨے پِتا دی کمی مہِسُۄس کردی رہی۔ اُہ لِکھدی ہَے٬ “ مَیں بچپن وِچّ گواچ گئے آپݨے پِئۄ نُۄں کھِیالاں وِچّ چِٹھِّییاں لِکھدی٬ “بھاپا جی تُسِیں کِتھّے چلے گئے جے؟ آئُںدے کِئۄں نہِیں۔ مَینُۄں گل نال کِئۄں نہِیں لائُںدے؟ سارِیاں دے باپ ہۄسٹل وِچّ آپݨِییاں دھِییاں نُۄں مِل کے جاںدے نیں تے مَیں تُہانُۄں اُڈِیکدی ہاں۔ تُسِیں نہِیں آئُںدے۔ جدۄں کِسے سہیلی دا پِتا میرے سِر تے وی ہتھّ رکھّدا تاں میرِییاں بھُبّاں نِکل جاںدِییاں۔"

پاکِستان آ کے اُہ اُس تھاݨے جاںدے ہن جِتھّے کدے لیکھِکا دے پِتا تائِنات سن۔ اُتھّے اِنہاں دا بہُت ستِکار ہُںدّا ہَے۔ لیکھِکا اُس کُرسی نُۄں جِس تے کدے اُسدے پِتا بَیٹھے ہۄݨگے ویکھ کے بھاوُک ہۄ جاںدی ہَے۔ اُہ پُچھّدی ہَے مَیں کُرسی نُۄں چھُۄہ سکدی ہاں جِویں اُہ آپݨے پِتا دِییاں باہاں نُۄں چھُۄہݨا چاہُںدّی ہۄوے۔ اُتھّۄں دے کرمچاری اُس نُۄں کُرسی 'تے بِٹھائُںدے ہن تسوِیراں کھِچّدے ہن۔ اِس کُرسی تے بَیٹھ کے اُنہاں نُۄں آپݨے پِتا دِییاں یائگلے چَیپٹر 'ننکاݨے ولّ نُۄں جاںدِیا راہِییا وے' وِچّ لیکھِکا ننکاݨا ساہِب دی یاترا بارے دسّدی ہَے۔ سِکھّ گُرُۄ ساہِبان نال اتھاہ پِیار کرن والی رجوںتّ گُردُیارا جنم استھان٬ گُردُیارا بال لِیلا٬ گُردُیارا مال ساہِب٬ گُردُیارا تمبُّۄ ساہِب آدِ دے درشن کرکے شردھا نال بھر جاںدی ہَے۔ اُس دے من اںدّر بہُت سارے سوال اتے ولولے اُٹھّدے ہن جِنہاں دا اُہ باکھُۄبی بِیان کردی ہَے۔ اِہ بِیان کیول شردھا نال بھرِیا نہِیں ہَے جاݨکاری بھرپُۄر اتے ترک سںگّت وی ہَے۔ گُرُۄیاں نال جُڑِییاں ساکھِییاں دا وی ذِکر کردی ہَے پر اِنہاں نال جُڑِییاں کراماتاں دا ترک نال وی بِیان کردی ہَے۔

اُہ گُردُیارا سچّا سَۄدا٬ پںجّا ساہِب اتے لاہَۄر وِچّ گُرُۄ ارجن دیو دے شہِیدی استھان ڈیرا ساہِب دے درشن کرن وی جاںدے ہن۔ دۄویں اَیمناباد بھائی لالۄ دے گُردُیارے درشن کرن لئی وی گئے۔ گُردُیارا پںجّا ساہِب جاںدِیاں راہ وِچّ آئے تِنّ درِیاواں نُۄں پار کرن ویلے اُہ اِنہاں نال جُڑے جِہڑے کِسّے اتے گِیتاں نُۄں یاد کردی ہَے آپݨی لِکھت وِچ اُنہاں دا ذِکر وی کردی ہَے۔

'میرے پِتا دی کُرسی' کیول اِک سفرناما نہِیں ہَے اِہ وںڈّ دے درد دی گاتھا وی ہَے٬ اِک جِسم دے دۄ ٹۄٹۄ کر دِتّے گئے پںجّاب دا دُکھاںت وی ہَے۔ اِس وِچّۄں دمپّتی دے جِیون دِییاں جھلکاں پَیںدِییاں ہۄݨ کرکے اِہ سوَیجِیونی ورگا وی جاپدا ہَے۔ ساڈے دھرم اتے وِرسے نال جُڑِییاں بہُت سارِییاں یاداں کِنّے ورہے سانُۄں ویکھݨِییاں تکّ نسِیب ناں ہۄئیِیاں اُسدا بِرتاںت وی ہَے۔ پاکِستانی بھراواں دے پِیار اتے پْراہُݨچاری دے کِسّے وی ہن۔ میری تُہانُۄں درکھاست ہَے تُسِیں اِہ سفرناما ذرُۄر پڑھۄ۔ تُسِیں جاݨۄگے کِہ اُتھّے کِہڑِییاں یُۄنِیورسِٹِییاں ہن اتے پاکِستان وِچ اِس ویلے پںجّابی دا کی مِیار ہَے۔ کِہڑے کِہڑے لیکھک پںجّابی لئی کی کمّ کر رہے ہن۔ سںدھُّۄ دمپّتی دا کِنہاں کِنہاں تھاواں تے کِنہاں کِنہاں لیکھکاں نیں سنمان کِیتا۔ شادمان چَۄںک کِتھّے ہَے اتے اِسدا ناں کِئۄں نہِیں بدلِیا جا رِہا۔ کِہڑا اَیکٹر پاکِستان جا کے آپݨے کالج دے تھمّ نُۄں جفّی پا کے رۄئِیا سی۔ اِہۄ جِہی جاݨکاری نال بھرپُۄر اِس سفرنامے دا اسِیں دِشا ولّۄں بھرپُۄر سواگت کردے ہاں اتے رجوںتّ سںدھُّۄ نُۄں ودھِییا سفرناما لِکھݨ لئی بہُت ساری ودھائی دِںدّے ہاں۔داں بھاوُک کر دِںدِّییاں ہن۔ اِہی تسوِیر سرورک تے وی لگّی ہَے۔ اِہ سارا بِیان اکھّاں وِچّ اتھّرُۄ لِیا دِںدّا ہَے۔