سںسّار وِچّ بہُت سارے اِنسان آپۄ آپݨے کھیتراں وِچّ آپݨا یۄگدان پا رہے ہن پْرںتُّۄ کُجھ اجِہے مہان تے نِویکلی کِسم دے اِنسان ہُںدّے ہن٬ جِہڑے آپݨی وِدوتا دے انیکاں رںگّ بِخیردے ہۄئے آپݨے سماج دے سبھِئچار نُۄں امِیر کردے رہِںدّے ہن۔ اجِہے وِئکتِییاں وِچّ پںجّابی اتے سِکھّی دے مُدّئی گِیانی گُردِتّ سِںگھّ بہُ-پکھّی٬ بہُرںگّی٬ گِیانوان اتے پْربُدھّ وِدوان شامل ہن۔

اُنہاں نیں آپݨا سارا جِیون پںجّابی ساہِت٬ سبھِئچار اتے سِکھّی سۄچ نُۄں سمرپت کردِیاں بسر کر دِتّا۔ بھاویں اُہ بہُتے پڑھے لِکھے نہِیں سن پْرںتُّۄ گِیانوان اُہ انۄکھی کِسم دے سن۔ اُنہاں نیں آپݨے گِیان نُۄں سِکھّ سماج دی بِہتری لئی ورتِیا٬ جِس نُۄں اِتِہاس وِچّ سُنہِری اکھّراں وِچّ لِکھِیا جاویگا۔ ہَیرانی اِس گلّ دی ہَے کِہ اُنہاں دی دِہاتی رہِتل ہۄݨ دے باوجُۄد شہِری وِدوانا تۄں کِسے گلّۄں وی گھٹّ نہِیں سی۔ اُنہاں نُۄں وِدوتا دا مُجسّما کِہا جا سکدا ہَے۔ اُنہاں دا یۄگدان چۄٹی دے سِکھّ وِدوانا تۄں ودھیرے سی٬ سگۄں اُنہاں دی وِدوتا تے دْرِڑھتا نیں پںجّابی اتے سِکھّ وِراست نُۄں امِیر کرن وِچّ کۄئی کسر باکی نہِیں چھڈّی۔

گِیانی گُردِتّ سِںگھّ نیں اجِہے کِیرتِیمان ستھاپت کِیتے جِنہاں ’تے سِکھّ سماج ہمیشا ماݨ کردا ہۄئِیا اگوائی لَیںدا رہیگا۔ اُنہاں نیں آپݨے وِلکھّݨ یۄگدان نال سِکھّ سماج وِچّ آپݨی نِویکلی پچھاݨ بݨا لئی سی۔ گِیانی گُردِتّ سِںگھّ سِکھّ دھرم دے کھۄجی وِدوان سن٬ جِنہاں آپݨی ساری اُمر سِکھّی سۄچ ’تے پہِرا دِںدِّیاں بتِیت کِیتی۔ گِیانی گُردِتّ سِںگھّ دے سِکھّی سِدک٬ پںجّابی سبھِئچار٬ ساہِت اتے پتّرکاری وِچّ پائے وِلکھّݨ یۄگدان دی کدر کردِیاں اُنہاں نُۄں 1956 وِچّ پںجّاب وِدھان پْرِیشد دا مَیمبر نامجد کِیتا گِیا۔

وِدھان پْرِیشد وِچّ وی اُنہاں سِکھّ وِچاردھارا٬ ساہِت اتے سبھِئچار دی پْرپھُلتا لئی آپݨے کِیمتی وِچار سرکار گۄچرے کِیتے تاں جۄ پںجّاب سرکار نُۄں سُچجّی اگوائی دِتّی جا سکے۔ اُنہاں آپݨی لِیاکت نال کئی اجِہے کارج کِیتے جِس نال اُنہاں دی دیݨ اِتِہاس دا ہِسّا بݨ گئی۔ اُنہاں وِدھان پْرِیشد وِچّ سِکھّاں دے پںجّوے تخت سْری دمدما ساہِب دی ستھاپنا لئی متا پیش کرکے پُرذۄر سِفارش نال مَیمبراں نُۄں پْربھاوت کِیتا٬ جِسدے سِٹّے وجۄں پںجّویں تخت دی ستھپنا ہۄئی۔ اُہ پہِلے سِکھّ وِدوان سن٬ جِنہاں دِییاں اݨتھکّ کۄشِشاں سدکا ہی سِکھّاں دا پںجّواں تکھت سْری دمدما ساہِب تلوںڈّی سابۄ ہۄںد وِچّ آئِیا سی۔ پںجّابی یُۄنِیورسِٹی دی ستھاپنا اتے سِکھّ وِدِئک کانپھرںسّاں کروائُݨ وِچّ وی اُنہاں دا مہتّوپُۄرن یۄگدان یاد کِیتا جاںدا رہیگا۔ اُنہاں دی دیݨ دا سِکھّ جگت اِوجانا نہِیں مۄڑ سکدا پْرںتُّۄ اُۄنہاں دی یاد نُۄں تاجا رکھّݨ لئی 2023 وِچّ اُنہاں دی جنم شتابدی دے سماگم دیش وِدیش وِچّ آیۄجت کِیتے گئے۔

بھائی جَیتیگ سِںگھّ انںتّ نیں گُردُیارا برُک سائیِڈ سری٬ سْری گُرُۄ سِںگھّ سبھا گُردُیارا کَینیڈا اتے گُردیارا سِںگھّ سبھا واشِںگّٹن٬ رَینٹن سِیاٹل امرِیکا وِچّ سماگم آیۄجت کِیتے۔ سِکھّ نَیشنل آرکائیِو آپھ ٹراںٹۄ کَینیڈا نیں اِک شَیکشن گِیانی گُردِت سِںگھّ دے نام ’تے ستھاپت کِیتا ہَے۔ شتابدی سماگما دی لڑی وِچّ پںجّابی یُۄنِیورسِٹی نیں یُۄنِیورسِٹی دے ستھاپنا دِوس دے مَۄکے ’تے ڈا. جِیت سِںگھّ جۄشی ولّۄں لِکھی گِیانی گُردِتّ سِںگھّ جی دی جِیونی ’گِیانی گُردِتّ سِںگھّ جِیون تے رچنا‘ پْرکاشت کروائی٬ جِس نُۄں پںجّاب دے مُکھّ مںتّری بھگوںتّ سِںگھّ مان نیں لۄک ارپن کِیتا۔ گِیانی گُردِتّ سِںگھّ دی تسوِیر سَیںٹرل سِکھّ اجائِب گھر ہرِمںدّر ساہِب امّْرِتسر وِکھے لگائی جا رہی ہَے۔

گِیانی گُردِتّ سِںگھّ دا وِیاہ وِدِئک ماہِر اِںدرجِیت کَۄر سںدھُّۄ نال ہۄݨا سۄنے تے سُہاگے والی گلّ ہۄئی۔ دۄہاں وِدواناں دے ساتھ نیں سِکھّ جگت نُۄں شاہکار رچناواں دِتِّییاں جِہڑِییاں ہمیشا مارگ درشن کردِییاں رہِݨگِییاں۔ اُہ سروپکھّی تے پْرتِبھاوان گُرمتِ دے دھارنی٬ سِکھّ سۄچ دے مُدّئی٬ سِکھّ دھرم دے پْرتِیبدھّ اتے گُرباݨی دے کھۄجی وِیاکھِیاکار سن۔ اُنہاں نُۄں سِکھّ دھرم دا ڈُۄںگھا گِیان سی۔ آپݨے دھرم دی پْرپھُلتا لئی اُہ ہمیش تتّپر رہِںدّے سن۔ اُہ سہی ارتھاں وِچّ سِکھّ دھرم دے چیتنّ چِںتّک سن۔ گِیانی گُردِتّ سِںگھّ دی ذِںدّگی دا مُکھّ مںتّو سِکھّ کَۄم دے بھوِکھ نُۄں بِہترِین اتے سُنہِرا بݨائُݨا سی۔ اُہ بہُرںگّی اتے بہُمںتّوی شخسِیئت دے مالک سن۔ اُہ گُرمتِ تے سِکھّ اِتِہاس دے آلہا درجے دے کھۄجی وِدوان منّے جاںدے سن۔ اُنہاں نیں مۄہالی٬ چںڈِّیگڑھ اتے دِلّی وِکھے گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب وِدِیا کیںدر ستھاپت کِیتے۔ گِیانی گُردِتّ سِںگھّ دی رہِنُمائی ہیٹھ کیںدری سْری گُرُۄ گۄبِںدّ سِںگھّ سبھا دی ستھاپنا کِیتی گئی اتے پھِر اِس سںسّتھا ولّۄں دیش-وِدیش وِچّ گُرمتِ ٹْرینِںگّ کَیمپ لگا کے نَۄجوانا وِچّ سِکھّی دا پْرچار کِیتا گِیا۔ پاٹھ بۄدھ سماگم کروائُݨ دا سِہرا وی گِیانی گُردِتّ سِںگھّ جی نُۄں جاںدا ہَے۔

گِیانی گُردِتّ سِںگھّ دی ساری کھۄج سِکّیبںدّ ہَے کِئُںکِہ اُہ تتھّاں ’تے ادھارت کھۄج کرکے لِکھدے سن۔ کھۄج کارج لئی اُنہاں نیں دیش دے کۄنے کۄنے وِچّ جا کے جِس اِتِہاسک ستھان بارے اُنہاں نُۄں جاݨکاری مِلی٬ جِتھے گُرُۄ ساہِب گئے ہۄݨ اُتھۄں تتھّ اِکتّر کِیتے۔ سِکھّ دھرم وِچّ بہُت سارے نُکتِیاں ’تے وادوِواد ہۄئے ہن اتے اِس سمیں وی ہۄ رہے ہن پْرںتُّۄ گِیانی گُردِتّ سِںگھّ دِییاں کھۄجاں نیں اُنہاں واد وِواداں نُۄں ختم کرن وِچّ وِلکھّݨ یۄگدان پائِیا کِئُںکِہ اُنہاں ہر پُستک٬ لیکھ اتے کِتابچِیاں نُۄں لِکھݨ سمیں پُراتن کھرڑِیاں وِچّۄں اُداہرݨا دے کے سہی تتھّ ساہمݨے لِیاںدے سن۔ اُنہاں دُۄجِییاں بھاشاواں دا وی تُلناتمِک ادھِئَن کرکے اِتِہاسک تتھّاں دی پُشٹی کِیتی۔ اُنہاں کۄئی وی پُستک جلدباذی وِچّ نہِیں پْرکاشت کروائی۔ پُستکاں لئی مَیٹر اِکتّر کرن نُۄں اُہ ورہے لگا دِںدّے سن تاں جۄ سِکھّ جگت نُۄں سہی رستا وِکھائِیا جا سکے۔سْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب گِیانی جی دے جِیون دا کیںدری دھُرا رِہا ہَے۔ اُہ گِیان دے بھںڈّار اتے سِکھّ دھرم دے پہِریدار بݨکے نِترے سن۔ اُہ اِک اجائِب گھر بݨائُݨا چاہُںدّے سن٬ جِس وِچّ پُراتن بِیڑاں٬ دُرلبھ وستاں٬ گُرُۄ ساہِبان نال سمبّںدھّت وستُۄیاں آدِ نُۄں ’سِکھّ وِرسا ٹرسّٹ‘ دے رُۄپ وِچّ پںتھّ لئی سمبھّالِیا جا سکے پْرںتُّۄ پرماتما نُۄں کُجھ ہۄر ہی منذُۄر سی۔ اُہ مالوے دے دِہاتی اِلاکے نال سمبّںدھّ رکھّدے سن٬ جِس کرکے اُنہاں نیں دِہاتی پںجّابی سبھِیاچار٬ سبھِئتا اتے پںجّابی پیںڈُۄ رہِݨی بہِݨی نُۄں بہُت ہی سُچجّے ڈھںگّ نال دْرِشٹمان کِیتا۔ اُنہاں دی اِہ لیکھݨی دْرِشٹاںتِک ہَے۔ پاٹھک نُۄں پڑھدِیاں ہی پِںڈّ دی رہِتل وِکھائی دیݨ لگّ جاںدی ہَے۔ اُہ بُدھِّیجِیوی تے وِدوان لیکھک ہۄئے ہن۔ پںجّابی سبھِیاچار نال اُنہاں نُۄں اتھاہ پِیار سی٬ اِس کرکے ہمیشا پںجّابِیئت وِچّ گڑُچّ رہِںدّے سن۔

گِیانی جی نیں لۄک وِرسے دی وفداری نِبھائُںدِیاں ہمیشا آپݨی لیکھݨی راہِیں پںجّابی تے سِکھّی روائِتاں٬ رسمۄ رِواج اتے سرُۄپ نُۄں آپݨِییاں لِکھتاں دا اٹُٹّ اںگّ بݨائِیا۔ اُہ اِکّ سُلجھے ہۄئے سِکھّ وِدوان سن٬ جِہناں دی اجّ تکّ دی پںجّابی دی سبھ تۄں سروۄتم 1961 وِچّ پْرکاشت ہۄئی شاہکار پُستک ’میرا پِںڈّ‘ نُۄں گِݨِیا جاںدا ہَے۔ ہُݨ تکّ اِس پُستک دے 14 اَیڈِیشن پْرکاشت ہۄ چُکّے ہن۔ اُنہاں تۄں پہِلاں وی بہُت سارے ساہِتکاراں نیں پںجّابی بھاشا دی سیوا آپݨِییاں پُستکاں راہِیں کِیتی ہَے پْرںتُّۄ اُنہاں دی پُستک میرا پِںڈّ شاہکار پُستک دے تَۄر تے پْرواݨِت کِیتی جاںدی ہَے۔ پںجّاب دے سبھِیاچارک اِتِہاس وِچّ ’میرا پِںڈّ‘ پُستک اِک مِیل پتھّر سابت ہۄئی ہَے۔

گِیانی گُردِتّ سِںگھّ چۄٹی دے پتّرکار اتے سمپّادک سن۔ اُنہاں نیں بہُت ہی چھۄٹی 24 سال دی اُمر وِچّ پتّرکاری دا آپݨا کَیرِیئر شُرُۄ کِیتا سی۔ اُہ اُچ کۄٹی دے نِڈّر پتّرکار تے سمپّادک سن۔ اُنہاں دی پتّرکاری دی دِلچسپی کرکے اُہناں نیں 1947 وِچّ پٹِیالے تۄں پںجّابی دا ’پْرکاش‘ ناں دا رۄذانا اخبار پْرکاشت کرنا شُرُۄ کِیتا۔ اُہ اِس اخبار دے مُکھّ سمپّادک سن۔ وِتی مُشکلاں کرکے اُنہاں اِس اخبار نُۄں سپتاہِک بݨا دِتّا۔ اُہ اِس اخبار نُۄں 1961 تکّ رۄذانا اتے پھِر 1978 تکّ سپتاہِک پْرکاشت کردے رہے۔ اُنہاں نُۄں ماݨ جاںدا ہَے کِہ اُنہاں دی رہِنُمائی وِچّ کمّ کرن والے پتّرکار اِس کھیتر وِچّ بُلںدِّییاں ’تے پہُںچّ گئے۔

پْرسِدھّ وِئںگّکار سُۄبا سِںگھّ اُنہاں کۄل کمّ کردے سن۔ پتّرکاری دا مسّ اُہناں نُۄں ستائُںدا رِہا٬ اِس کرکے جِیون سںدّیش اخبار 1949 وِچّ شُرُۄ کِیتا جِس دے اُہ سمپّادک سن۔ 1973 تۄں 1978 تکّ سِںگھّ سبھا پتْرِکا دے سمپّادک رہے۔ گِیانی گُردِتّ سِںگھّ دی کھۄج دا بھںڈّار شْریشٹ سی۔ اُنہاں دی لائِبریری وِچّ کھۄجی پُستکاں دی بھرمار سی۔ اُنہاں نیں آپݨی 83 سال دی اُمر تۄں وی ودھّ لگپگ 100 پُستکاں٬ کِتابچے٬ لیکھ اتے ٹرَیکٹ کھُد لِکھے/سمپّادت کِیتے۔ جتھیدار گُرچرن سِںگھّ ٹَۄہڑا پْردھان شرۄمݨی گُردُیارا پْربںدھّک کمیٹی سِکھّی دے پْرچار اتے پْرسار سمبّںدھّی گِیانی گُردِتّ سِںگھّ دِییاں تجوِیجاں انُسار کاروائی کردے سن۔ اُنہاں نُۄں گُرمتِ ساہِت اتے پتّرکاری دا سُمیل کِہا جا سکدا ہَے۔ ساہِت دا کۄئی اجِہا رُۄپ نہِیں٬ جِس ’تے گِیانی گُردِتّ سِںگھّ نیں ہتھّ ناں اجمائِیا ہۄوے۔ پںجّابی دے سِرکڈھّ وِدواناں دِییاں جِیونِییاں لِکھکے پںجّابی ساہِت دی وِراست وِچّ وادھا کِیتا۔ اُہ سِرڑھی اتے آپݨی دھُن دے پکّے٬ درویش وِدوان سن۔

اُنہاں دے وِئکتِتو وِچّ لۄک وِرسے اتے دھرم-چِںتّن دا اجِہا سُمیل پںجّابی ساہِت اتے پںجّابِییاں لئی سُبھاگا سِدھّ ہۄئِیا ہَے۔ ’اِتِہاس سْری گُرُۄ گْرںتھّ ساہِب‘ اُنہاں چھے جِلداں وِچّ سمپُّۄرن کِیتا۔ اُنہاں نیں لۄک ساہِت دی رچنا کِیتی٬ جۄ لۄک ساہِت لۄکدھارا دا انِکھڑ اںگّ ہُںدّا ہَے۔ سِکھّ جگت گِیانی گُردِتّ سِںگھّ دا ہمیشا رِݨی رہیگا۔

***